رهایی از تکنولوژی

گروه اندیشه، در ادامه سلسله نشست‌های فلسفه دین پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی یکشنبه گذشته نشست «دین و تکنولوژی» در این پژوهشگاه برگزار شد. در این نشست عبدالله نصری از رابطه دین و تکنولوژی نزد علامه جعفری گفت، محمدرضا اسدی فرهنگ را حلقه واسطه دین و تکنولوژی دانست، حمیدرضا آیت اللهی تاثیر و تاثر دین از تکنولوژی را نشان داد و بیژن عبدالکریمی درباره دین، تکنولوژی و رویدادگی سخنرانی کرد. آنچه در پی می‌آید، خلاصه‌ای است از مباحث مطرح شده در این نشست.

عبدالله نصری سخنرانی‌اش را با پرسش‌هایی آغاز کرد، از جمله اینکه آیا می‌توان برای تکنولوژی ذات و ماهیت قایل شد؟ تکنولوژی جدید دارای چه ویژگی هایی است؟ آیا تکنولوژی امری خنثی است یا دارای آثار و لوازم خاصی است؟ آیا تکنولوژی در انسان جبر ایجاد می‌کند و در نتیجه راه رهایی از آن امکان پذیر نیست یا آنکه انسان قدرت نظارت و کنترل بر آن را دارد و در این صورت راه رهایی از آسیب‌های تکنولوژی چیست؟

وی سپس دیدگاه علامه جعفری در مورد تکنولوژی را این گونه تشریح کرد: علامه جعفری تکنولوژی را امری خنثی تلقی نکرده و آن را دارای آثار و لوازم خاصی می‌داند. از نظر وی، تکنولوژی تاثیر زیادی بر زندگی فردی و روابط اجتماعی انسان‌ها می‌گذارد. تکنولوژی ناشی از فرهنگ و قوانین حقوقی و اخلاقی خاصی بوده و در عین حال فرهنگ و حقوق و اخلاق خاصی را به وجود می‌آورد. امروزه تکنولوژی بهانه ای شده تا بشر از خود سلب مسوولیت کرده و بسیاری از کوتاهی‌های خود را بر گردن تکنولوژی بیندازد. با وجود همه تاثیرات سویی که تکنولوژی بر حیات بشر گذاشته، جعفری همه این تاثیرات را ناشی از خود تکنولوژی نمی داند بلکه ریشه بسیاری از آنها را در خودخواهی‌ها و سودجویی‌های بشر جست وجو می‌کند. وی با تحلیلی که در باب انسان و حیات او دارد راه کارهایی را برای رهایی از آسیب‌های تکنولوژی ارایه می‌دهد.

نصری سپس به تعریف تکنولوژی از نظر علامه جعفری پرداخت و گفت، علامه جعفری به طور ساده تکنولوژی را این گونه تعریف می‌کند: «تکنولوژی مواد، اشکال و پدیده‌های صنایع ماشینی است که از آگاهی، آزادی، ارزش ها، عدالت و لذت بشری برکنار است.» وی همچنین به تعریف یاسپرس از تکنولوژی اشاره کرد: «کار کردن روی مواد و نیروها در خدمت نیروهای انسان.»

نصری در ادامه افزود: علامه جعفری در تعریف خود بر این نکته تاکید می‌کند که تکنولوژی امری است که از عدالت و ارزش‌ها و آگاهی برکنار است. وی به مساله تاثیراتی که تکنولوژی در زندگی فردی و اجتماعی انسان‌ها می‌گذارد، اعتقاد دارد. برخی از عالمان دینی ما تصور می‌کنند که تکنولوژی چندان بر مسایل بشری تاثیرگذار نیست. حتی در مقوله دینداری و دین ورزی هم تکنولوژی چندان موثر نیست. اما علامه جعفری این نگاه را به تکنولوژی ندارد. این استاد فلسفه افزود: علامه جعفری بر این باور است که تکنولوژی لوازمی دارد که ما این لوازم و آثار را نمی توانیم نادیده بگیریم و در عین حال می‌پذیرد که تکنولوژی یک وسیله است. متاسفانه برخی تصور می‌کنند که اگر متفکری تکنولوژی را وسیله تلقی کند، به این معناست که هیچ لوازم اجتناب ناپذیری ندارد. در حالی که اصلااین گونه نیست. تکنولوژی عامل دو مساله می‌تواند باشد: 1- منفعت 2-سلطه.

نصری سپس به طرح سوالی پرداخت و گفت: درخصوص دین و تکنولوژی این سوال مطرح می‌شود که به هر حال ما باید برای رهایی از این مساله باید چه کنیم؟ اگر معتقد باشیم که تکنولوژی جبر ایجاد می‌کند راه رهایی از آن دشوار است.

این استاد فلسفه در پایان راه حل‌هایی از علامه جعفری در این رابطه ارایه داد و گفت: علامه جعفری معتقد است که باید نگاه به انسان را تغییر داد، نباید به نوع نگاه به جهان تکیه کرد، بلکه همزمان نگاه به انسان نیز باید تغییر کند تا ببینیم که چرا انسان ماشین زده شده است. ارایه هدف‌های عالی در زندگی، آرمان‌ها و ارزش‌های انسانی و جدیت در تعلیم و تربیت انسان‌ها مورد دیگری است که علامه معتقد است که در کنترل تکنولوژی در زندگی ماشینی اثرگذار است.

به نظر جعفری باید کلید عقل و وجدان را از دست تکنولوژی گرفت؛ بشر توان کنترل تکنولوژی را دارد، به شرط آنکه صرفا بر نگاه به عالم تکیه نکند.

تاثیر و تاثر دین از تکنولوژی

آیت اللهی بحث خود را این گونه آغاز کرد که تحولات شتابان تکنولوژی رفته رفته اندیشه ابزاری بودن آن را تحت الشعاع قرار داده و شواهدی متعدد بر خودمختاری آن و تحمیل ایده‌های غیرقابل کنترل تکنولوژی بر اندیشه بشری به ویژه دین به وجود می‌آورد. با گسترش دامنه تکنولوژی از تکنولوژی‌های سخت به انواع نرم آن، حساسیت موضوع نیز بیشتر می‌شود. اما این به آن معنا نیست که موضع منفعلانه ما در مقابل تکنولوژی نتواند به موضعی فعال بینجامد. تکنولوژی به صورت‌های متفاوتی می‌تواند بر دین تاثیرگذار باشد؛ تحمیل ارزش‌های خاص، اختلاط اندیشه‌های دینی و دین-ستیز، ایجاد مسایل جدید در اندیشه دینی و در منش دینداری و همچنین تخریب قالب‌های سنتی دینی از آن جمله‌اند.

اینکه ما فکر کنیم تکنولوژی موم دست انسان است و به انسان کمک می‌کند ولی خود هیچ حرفی نمی زند و چاقویی است که تاثیری روی شما ندارد، ساده انگاری است و دچار مشکلاتی می‌شویم که اکنون با آن مواجهیم و متاسفانه این دید را در جوامع می‌بینم. این چاقو گاهی اوقات از شما تبعیت می‌کند بعضی اوقات از شما کاری می‌خواهد که آن را انجام دهید.

اولین کسی که به خصوصیت تاثیرگذاری تکنولوژی بر افکار بشری و جهت گیری زندگی بشری توجه کرد، مارکس بود. البته معنای مدنظر او از تکنولوژی ابزار تولید بود. مدعای مارکس مورد خدشه بسیاری واقع شد اما مارکس نکته ای را متذکر می‌شود و آن را به صورت سوال مطرح می‌کند که آیا تکنولوژی می‌تواند در بسیاری از زمینه‌های زندگی تاثیر بگذارد؟

آیت اللهی در بخش دیگری از سخنانش اضافه کرد: وقتی در کلیت موضوع و در تفکر مدرن غرب وارد می‌شویم آنکه این سوال را به صورت جدی تر مطرح می‌کند هایدگر است. هایدگر جریانی از تکنولوژی را نشان داد که این جریان یک جریان مقهور بشری نبود. تکنولوژی سیلی است که ما را با خود می‌برد. این موضوع وقتی جدی تر می‌شود که تکنولوژی‌ها از سخت به نرم تبدیل می‌شوند؛ مانند روش‌ها و مدیریت‌ها و ساختارهای آموزشی که به شدت می‌توانند این تاثیر را داشته باشند. اگر کسی به اقتضائات تکنولوژی توجه کند و در مقابل آن منفعل نباشد (مانند مارکس) و برخورد فعالانه با آن داشته باشد، می‌تواند ارتباط خوبی با تکنولوژی پیدا کند.

وقتی از هایدگر می‌پرسند که ما نسبت به تکنولوژی چه کاری انجام می‌دهیم، می‌گوید کاری نمی‌خواهد بکنید، فقط آن را خوب بفهمید. وی سپس با طرح این پرسش که تکنولوژی و دین چگونه می‌توانند از یکدیگر تاثیر و تاثر بگیرند، افزود: تکنولوژی می‌تواند دین، افکار دینی، رویکردهای دینی را به نحو خاصی تحت تاثیر قرار دهد و از سویی دیگر دین هم می‌تواند آن را تحت تاثیر قرار دهد. تکنولوژی به هر حال نگرش دینی ما را تغییر می‌دهد. مثلامهم ترین تکنولوژی نرم، رسانه و تبلیغات، نوع نگاه ما را تغییر می‌دهد. تغییر نگاه به این معناست که یک مفهوم تغییر ماهیت می‌دهد. بنابراین افرادی هستند که با تکنولوژی مخالفت می‌کنند. در چنین شرایطی است که تکنولوژی بر مفاهیم تاثیر می‌گذارد و ارزش‌های ذهنی ما را تغییر می‌دهد. دوم آنکه تکنولوژی‌های جدید نوعی اختلاط در افکار و ادیان ایجاد می‌کنند. اثرگذاری دیگر تکنولوژی بر دین آن است که تکنولوژی می‌تواند مسایل جدید در دین را به وجود آورد. تکنولوژی با طرح این پرسش که انتظار بشر از دین چیست بر دین اثر می‌گذارد، این انتظار از دین را چه کسی می‌خواهد تعریف کند، تکنولوژی آن را از قبل برای شما تعریف کرده است. تکنولوژی در منش دین داری ما اثرگذار است.

وی ادامه داد: ضرورت اساسی در جامعه تکنولوژیک، اجتهاد مستمر و مداوم است. رویکرد فعال نیاز به یک اجتهاد مداوم دارد که با تکنولوژی داد و ستد داشته باشیم. از سویی دیگر دین هم می‌تواند بر تکنولوژی اثر بگذارد. تکنولوژی به طور بالقوه می‌تواند فرصت‌های مناسبی برای دین ایجاد کند، به شرط آنکه ایده ساده انگارانه ابزاری بودن تکنولوژی را فراموش کنیم. برای تعامل دین و تکنولوژی مهم‌ترین مساله شناخت ابعاد غیرابزاری تکنولوژی است که دین پژوهان را در یک بررسی مداوم به این تعامل وا می‌دارد. با این تغییر کارکردهای مداوم تکنولوژی اندیشه دینی فعالانه حضور می‌یابد تا بتواند در یک فرآیند اجتهاد مداوم و محتاطانه نسبت به تکنولوژی به تغییر ساختار دین با حفظ اسکلت بندی اصلی آن بینجامد.

دین نیز با القای ارزش‌های خود می‌تواند در روند تحولات تکنولوژی موثر باشد. ایجاد پرسش‌های جدید برای تکنولوژی، جلب اقتضائات خاص برای روند فعالیت تکنولوژی و استفاده از محیط‌های فکری جدیدی که تکنولوژی به وجود می‌آورد در جهت القای ارزش‌های دینی و حضور فعالانه در اصلاح شرایط مخربی که تکنولوژی به وجود می‌آورد و مسایلی از این دست، می‌توانند از عوامل موثر دین بر تکنولوژی باشند.

وی در پایان افزود: تکنولوژی فقط ابزار نیست و خودمختاری هایی برای خود دارد. از نظر وی تکنولوژی‌های نرم در جهان فعلی تحمیل بیشتری بر جامعه دارند. نکته آخر اینکه در مقابل تکنولوژی می‌توان هم نقش فعال و هم نقش منفعل داشت.