سازمان اجتماعی Social organization

كلمات كليدي : سازمان، جامعه، سازمان دهي، كنترل اجتماعي

سازمان اجتماعی به عنوان واحدی دارای کارکرد از عناصر و اجزایی تشکیل می‌شود که همگی در جهت آن کارکرد تنظیم گردیده‌اند. سازمان به مفهوم ساخت ویژگی‌هایش فراتر از مشخصه‌های اجزایش است. بنابراین سازمان نشان دهنده خصوصیات کلی شکل دهنده ساخت است.

برخی دانشمندان خصوصیت دیگر سازمان را جریان داشتن بیان کرده‌اند، بدین معنا که دلالت بر یک رشته فعالیت‌های ثابت و مرتبط با یکدیگر دارد که هر یک از اعضاء به تنهائی واجد چنین خصوصیت‌هائی نیستند. سازمان اجتماعی ساختاری از روابط را پدید می‌آورد که از طریق آنها عملکردها و وظایف محوله به شکلی صورت می‌پذیرد که یک فرد سازمان نایافته و یا فردی که در جرگه سازمان قرار نگرفته است انجام می‌دهد.

کل جامعه را می‌توان نظام پیچیده‌ای از سازمان‌ها دانست. سازمان به معنای عام کلمه، بزرگ‌کننده قدرت و نیز مبنای بسیاری از نظم و ترتیب‌ها و عامل آینده‌نگری در جامعه است. سازمان اجتماعی ممکن است مرکب از افراد متعددی باشد که در ظرفیت‌های معینّی وظیفه خود را انجام می‌دهند.

سازمان‌ها خود ممکن است اجزای تشکیل دهنده نظام‌های فراگیرتری باشند. سازمان ضرورتا از اجزای کاملاً یکسان پدید نمی‌آید و نیز چنین تمایلی بر آن ندارد که اجزای خود را به رفتار مشابهی سوق دهد؛ بلکه از تفاوت‌های مکمل یکدیگر سود می‌برد که ممکن است برای موفقیت در انجام وظایف مفید واقع گردند.

شکل و هدف سازمان

شکل سازمان‌های اجتماعی به مقدار زیاد با توجه به عملکردهای آنها تعیین می‌شود. یک سازمان اجتماعی همواره دارای یک هدف نیست. اهدافی که یک سازمان به منظور تحقق آن پدید می‌آید، محدودیت ندارد، به عنوان مثال یک دانشگاه می‌تواند برای آموزش جوانان، معالجه بیماران، اکتشاف‌های علمی و... پدید آید.

عناصر تشکیل دهنده یک سازمان متنوع و متکثر می‌باشند و پیوند متقابل بین آنها، تشکل سازمانی را میسر می‌سازد و بافت آن را پدید می‌آورد.

در شناخت ماهیت و کارآیی یک سازمان اجتماعی، شمار افراد آن و یا شرایط طبیعی کار، اهمیتی آن چنان ندارند، هر چند که بی‌شک هر یک از این عوامل مورد نظر قرار می‌گیرند. به عنوان مثال یک بیمارستان، مستلزم بررسی هدف‌های آن، ملاحظه ساخت درونی که جهت تحقق این اهداف به کار رفته و همچنین ابزار و شیوه‌هایی است که در این جهت به کار می‌آیند.

سازمان‌ها همواره جنبه رسمی و قانونی ندارند؛ بلکه بسیاری از سازمان‌ها وجود دارند که به دلایل متعدد آشکار نیستند و به صورت مخفی تنظیم یافته‌اند.

با خصوصیات یاد شده، آشکار گردید که؛ سازمان اجتماعی دارای پیوند متقابل و هماهنگی عناصر درونی خود و مستلزم آگاهی از قصد اعضای آن و هم‌چنین وابستگی متقابل و همبستگی گروه‌های متعدد جامعه می‌باشد.

از آن‌جا که سازمان‌دهی جامعه بدون تنش‌ها و کشمکش‌ها صورت نمی‌گیرد، پس مستلزم کنترل اجتماعی است و در جامعه جدید که از گروه‌ها و کارگزاران با منافع متفاوت تشکیل می‌یابد، کاربرد هوش و اراده، نظم و کنترل در جهت تحقّق سازمان لزومی بیش از پیش می‌یابد.