مسكن، هتك حرمت، ورود، تهديد، عنف، منزل، بدون اذن و رضاي، صاحب خانه
نویسنده : محسن نجفپور
از زمانهای گذشته در اجتماعات بشری خانه و منزل اشخاص محترم و مصون از تعرض بوده است در ابتدای امر، حق آزادی مسکن و لزوم رعایت حرمت آن جنبه مذهبی داشت بعداً مقررات عرفی هم در عمل بر آن صحّه گذاشت. انقلاب کبیر فرانسه و اصول و قوانین متأثر از آن این آزادی را به صورت دیگر تضمین و تجاوز به آن را جرم دانست در ایران حق آزادی مسکن و منع هتک منازل مبنی بر قواعد شرعی و عرف مسلم ممالیک و قانون اساسی و قوانین عادی است.[1]
مصونیت منزل مکمّل امنیت تمامیت جسمانی شخص است بطوری که امنیت شخصی شامل جان و مال فرد وقتی تأمین است که خانه شخصی نیز مصون از تعدی و تجاوز باشد و هیچ کس نباید بتواند بدون اجازه صاحب خانه وارد منزل او شود و یا خانۀ وی را بدون اجازه مقامات قضایی و بدون رعایت تشریفات قانونی مورد بازرسی قرار دهد.
مصونیت مسکن از تعرض به صراحت در قانون اساسی کشورمان در اصول 22 و 33 مورد توجه قرار گرفته است، در قرآن کریم نیز به ضرورت رعایت حریم خانههای غیر بطور کامل تصریح و حتی به شیوۀ ورود نیز اشاره شده است.
سوره نور آیه 27 « ای کسانی که ایمان آوردهاید در خانههایی غیر از خانه خود وارد نشوید تا اجازه بگیرید...» و همچنین آیات 28 و 29 همین سوره به این موضوع اشاره دارند.
قانون مجازات اسلامی نیز با الهام از منابع فوق و سوابق قانونی هتک حرمت مسکن یا ملک غیر را در مصادیق مختلف طی مواد 580 و 694 مورد توجه قرار داده است.[2]
مرتکبین جرم ورود غیر مجاز به منزل غیر
ارتکاب این جرم از جهت شخصیت مرتکب ممکن است از طرف اشخاص عادی یا مستخدمین دولتی ارتکاب یابد لذا در دو قسمت بررسی میکنیم:
الف: هتک حرمت منازل بوسیله کارمندان دولت.
ارکان:
1. رکن مادی:
أ. مأمور مستخدم دولت که مرتکب جرم ورود به منزل غیر شوند طبق ماده 580 قانون مجازات اسلامی و مقصود از مامور اعم ازکارمندان قضایی و غیر قضایی، رسمی یا قراردادی، روزمزد، دائم و موقت میباشد ضمناً ورود مأمور دولت به منزل غیر باید بعنوان انجام وظیفه یا به مناسبت آن باشد.[3]
ب. وجود منزل متعلق به غیر لفظ منزل در موضوع این جرم شامل هر محل مسکونی اشغال شده بوسیله یک شخص است عنوان حقوقی ساکن در محل مسکونی که از نظر حرمت منزل مورد حمایت قانونی قرار گرفته است ممکن است مالک منزل مستأجر، مرتهن، حتی کسی که فارغ از هر قراردادی با اشخاص باشد میباشد محل مسکونی ممکن است خانه، آپارتمان، کلبه چوبی چادر افراد چادر نشین یا کاروان در شرایطی باشد که مکان مزبور در عمل به محل سکونت اختصاص داده شده باشد. اطاق در هتل با در بیمارستان محل سکونت کسی است که آن را اجاره کرده و یا در آن مستقر شده است.[4] البته اماکن عمومی مشمول عنوان منزل نمیشود طبق ماده 1 آیین نامه اماکن عمومی مصوب 1328
ج. فعل مرتکب: ورود به منزل غیر است که بدون اجازه و رضایت صاحب منزل میباشد که این ورود غیر قانونی تلقی میشود که مرتکب آن مستوجب مجازات میباشد و مقصود از اذن اجازه قبل از ورود و مقصود از اجازه جلب نظر مساعد صاحب منزل حین ورود یا بعد از آن است و رضایت اعم از اذن و اجازه میباشد[5] و ورود اعم است از اینکه از طرق متعارف مثل در یا غیر متعارف مثل از روی دیوار بالکن پنجره و غیره باشد.
د. مخالف قانون بودن ورود به منزل غیر: ورود غیر مواقعی که قانون مقرر کرده و یا بدون ترتیبات و تشریفات قانونی، مخالف قانون میباشد اما مواردی وجود دارد که خود قانون ورود مأمور دولتی را حتی بدون اجازه و رضایت صاحب خانه مجاز شهر، است که عبارتند از:
· ورود جهت تفتیش منزل در موارد جرم مشهود که موضوع ماده 23 ق. آ. د ک میباشد
· ورود جهت تفتیش منازل به وسیله مأموران وصول عایدات دولت موضوع ماده 12 قانون مجازات مرتکبین قاچاق مصوب 29 / 12 / 1312.
· ورود به منزل غیر در موارد قهریه و فورس ماژور مثل طوفان- سیل – زلزله و آتش سوزی
ترتیبات و تشریفات قانونی جهت ورود به منزل غیر عبارتند از:
أ. اجازه مخصوص دادستان مگر در جرایم مشهود
ب. ورود در منزل اشخاص در روز بعمل میآید
ج. ورود بدون اجازه و رضایت صاحب منزل نباشد
د. با سوءنیت (به معنی عمد مأمور در ارتکاب و اطلاع او از غیر قانونی بودن عمل) نباشد.[6]
رکن معنوی:
هتک حرمت منازل توسط مأمورین دولتی از جرایم عمدی است و آن عبارتست از اینکه مرتکب از روی علم و آگاهی، به اقدام مخالف قانون خود، مبادرت به ورود به منزل غیر مینماید. بنابراین عمد عامل و آگاهی به اینکه عمل او مخالف قانون است کافی برای تحقق سوء نیت عام می باشد. و انگیزۀ خوب یابد مرتکب تأثیری در انجام عمل نخواهد داشت. لذ آگاهی به مسکونی بودن محل و آگاهی به تعلق منزل به غیر و قصد ورود به منزل غیر در تحقق عنصر معنوی این جرم کفایت میکند.[7]
رکن قانونی:
اصول 22 و 33 قانون اساسی و آیات 27 و 28 سوره نور و ماده 580 ق. م . ا
مجازات:
مجازات چنینی مأموری حبس از یک ماه الی یک سال میباشد اما اگر مأمور ثابت نماید که به امر یکی از رؤسای خود که صلاحیت حکم را داشته و مکره به اطاعت امر او بوده اقدام کرده است در اینصورت مجازات حبس مقرر در حق آمر اجرا خواهد شد و مأمور مسئولیتی ندارد و اگر ورود به منزل غیر بدون اجازه و رضای او در شب واقع شود از کیفیات مشدده خواهد بود و مرتکب به حداکثر مجازات مقرر محکوم خواهد شد.[8]
ب: هتک حرمت و ورود به منزل غیر بوسیله اشخاص عادی
ارکان
رکن مادی
1- موضوع جرم: منزل یا مسکن محل وقوع این جرم است منزل در لغت بمعنای سرای و خانه است و مسکن به معنای محل سکونت، جای باش، منزل و مقام آمده است.
2- رفتار مرتکب: عبارت است از ورود به منزل دیگری که همراه با عنف و تهدید باشد پس ورود تنها با فعل قابل تحقق است و عنف اعم از مادی و معنوی است.[9]
رکن معنوی
جرم موضوع ماده 694 ق. م . ا بر اساس عمدی بودن جرایم و هم به استناد استفاده قانونگذار از واژههای عنف وتهدید، عمدی است اجزاء این رکن عبارتند از:
آگاهی به مسکونی بودن محل- آگاهی به تعلق منزل به دیگری- قصد ورود به منزل غیر چون این جرم مطلق است نیازی به سوء نیت ندارد و انگیزه مرتکب نیز در تحقق جرم موضوع کاده 694 ق. م . ا نقشی ندارد.[10]
مجازات:
مرتکب این جرم به حبس از شش ماه الی سه سال محکوم میشود ولی در صورتی که مرتکبین بیش از یک نفر بوده و لا اقل یکی از آنها حامل سلاح باشد مجازات آنها حبس از یک تا شش سال خواهد بود.[11]
رکن قانونی:
ماده 694 قانون مجازات اسلامی میباشد.