اعتدال در کارهای خیر

پرسش: براساس آموزه‌های اسلامی آیا اسراف در کارهای خیر هم مصداق ضدارزش تلقی می‌شود؟

پاسخ: اسراف به لحاظ لغوی به معنای تجاوز از مرز اعتدال در هر کاری است و هر آنچه که از حد میانه روی بگذرد ازمصادیق اسراف تلقی می‌شود. در این راستا براساس آیات و روایات به نظر می‌رسد، مقوله اسراف و خروج از حد اعتدال در امور خیر نیز از مصادیق ضدارزشی و سلبی توصیف و ارزیابی می‌گردد.

در این رابطه اگرچه برخی از روایات دلالت دارد که در کارهای نیک اسراف، نکوهیده نیست، مانند آنچه از پیامبراعظم(ص) نقل شده است که می‌فرماید:

« لاخیر فی السرف، ولاسرف فی الخیر»

در اسراف هیچ خیری نیست و در (کارهای) خیر، اسراف نیست. (بحارالانوار، ج77،ص165)

و یا در روایتی دیگر از امام علی(ع) آمده است:

«الاسراف مذموم فی کل شیء الافی افعال الخیر»

اسراف در هر چیزی ناپسند است، مگر در کارهای خیر. (غررالحکم، حدیث 1938).

اما از آنجا که شاخص ارزیابی محتوایی روایات، آیات قرآنی است و مفهوم و تفسیر آیات نباید با آیات قرآن در تناقض قرار گیرد. بنابراین مقصود از این روایات، این نیست که انسان حق دارد همه اموال خود را به بهانه نیکی کردن به دیگران ببخشد. و خود و خانواده خویش را به فقر و فلاکت بیندازد. قرآن کریم در مقوله انفاق که یک امر خیر و جنبه ارزشی دارد، انسان های شایسته را به صفت اعتدال در این کار خیر توصیف کرده و می‌فرماید:

«والذین اذا انفقوا لم یسر فوا ولم یقتروا و کان بین ذلک قواما»

و کسانی که هرگاه انفاق کنند، نه اسراف می‌نمایند و نه سختگیری، بلکه در میان این دو، حد اعتدالی را رعایت می‌کنند. (فرقان-67)

و نیز در موردی که پیامبر گرامی(ص) همه اموالی را که نزد او بود، انفاق کرد، به گونه‌ای که دیگر نزد او چیزی نماند تا بتواند پاسخگوی نیاز دیگران باشد، خداوند ایشان را از این کار نهی فرمود:

«ولاتجعل یدک مغلوله الی عنقک ولاتبسطها کل البسط فتعقد ملوما محسورا!

هرگز دستت را بر گردنت زنجیر مکن (و ترک انفاق و بخشش منما) و بیش از حد (نیز) دست خود را مگشای (رعایت حد اعتدال) که مورد سرزنش قرار گیری و از کار فرو مانی. (اسراء- 29)

بنابراین مقصود از روایاتی که تأکید دارند بر اینکه در کارهای خیر و نیک اسراف نیست. دفع توهم نکوهیده بودن گشاده دستی در کارهای خیر و سرعت و سبقت در انجام امور پسندیده و نیکو می‌باشد، به این معنا که نه تنها در کارهای خیر گشاده دستی، سرعت، سبقت و افزون خواهی برای تهیه توشه و زاد آخرت نکوهیده نیست، بلکه نیکو و پسندیده است.