تحرک اجتماعی عمودی

كلمات كليدي : تحرك اجتماعي، تحرك عمودي صعودي، تحرك عمودي نزولي، تحرك جانبي

نویسنده : سمانه خالدی

تحرک اجتماعی مورد توجه بسیاری از جامعه‌شناسان بوده است. «زیرا جامعه‌شناسان می‌خواهند بدانند که عوامل گوناگون اجتماعی چگونه در تحرک گروهها یا افراد نقش بازی می‌کنند، از این گذشته، آنها می‌خواهند شدت و ضعف این تحرک را در جوامع گوناگون مورد بررسی قرار دهند.»[1]

«منظور از تحرک اجتماعی، انتقال فرد یا گروه از یک پایگاه اجتماعی به پایگاه اجتماعی دیگر است. به عبارت دیگر، تغییراتی که در منزلت اجتماعی یک فرد یا گروه در جامعه پدید می‌آید، تحرک اجتماعی نامیده می‌شود. تحرک اجتماعی عمودی، عبارت است از انتقال فرد از یک پایگاه به پایگاه اجتماعی ناهمانند، این نوع تحرک اجتماعی خود به دو شکل صعود یا ارتقاء اجتماعی و یا تنزل اجتماعی تحقق پیدا می‌کند، در صورتی تحرک از نوع صعودی است که فرد از یک پایگاه اجتماعی پایین به پایگاه اجتماعی بالاتر انتقال می‌یابد. مانند تحرک اجتماعی روستاییان که بر اثر انجام تحصیلات عالی و اشتغال به مشاغل بالا که از نوع صعود اجتماعی است. اگر چنانچه فرد از پایگاه اجتماعی بالا به پایگاه اجتماعی به پایگاه اجتماعی پایین‌تری منتقل شود می‌گوییم تنزل اجتماعی پیدا کرده است.»[2] به عنوان مثال به فردی می‌توان گفت دچار تحرک عمودی نزولی شده است که در اثر رکود مالی از مدیر عاملی یک شرکت تبدیل به یک کارمند جزء گردد. عواملی که در تحرک عمودی نزولی تأثیر دارند عبارتند از تحصیلات ناکافی، آبستنی در سنین پائین، ازدواج نامناسب و برخورد با بحرانهای شغلی و اقتصادی در یک جامعه طبقاتی.

نوع دیگری از تحرک اجتماعی تحرک جانبی است. در جوامع امروزی میزان زیادی تحرک جانبی وجود دارد که به حرکت جغرافیایی(مهاجرتها) بین نواحی یا شهرها و مناطق اطلاق می‌شود. تحرک عمودی و جانبی اغلب همراه با یکدیگرند. برای مثال فردی که در شرکتی در یک شهر کار می‌کند ممکن است به موقعیت بالاتری در یک شعبه شرکت که در شهر دیگری است و یا حتی در کشور دیگری قرار دارد، ارتقاء پیدا کند.

جامعه باز

میزان تحرک عمودی در یک جامعه یکی از شاخصهای عمده میزان «باز بودن» آن است و نشان می‌دهد تا چه اندازه افراد با استعداد که در قشرهای پایین‌تر متولد می‌شوند می‌توانند از نردبان اجتماعی – اقتصادی بالا بروند و مشخص می‌کند که کشورهای صنعتی از نظر تحرک عمودی تا چه اندازه باز هستند؟‌ سوروکین جوامع متعددی را مورد مطالعه قرار داد و به این نتیجه رسید که راههای تحرک از نظر تاریخی عبارت بودند از ارتش، مدرسه، سیاست، دستیابی به ثروت، سازمانهای حرفه‌ای و خانواده. وی بعدها، عامل مذهب را هم به عوامل فوق اضافه نمود. سوروکین مهمترین عامل ارتقای اجتماعی را عامل جمعیتی عنوان کرد، زیرا پایین بودن سطح باروری در طبقات بالا به پیدایش موقعیتهای عالی در آن قشر منجر می‌گردد. البته این تحلیل سوروکین تبعا معطوف به جنبه اقتصادی تحرک است و لازم است برای بررسیهایی از این دست همه عوامل در نظر گرفته شوند.

تحرک اجتماعی همواره مثبت نیست. جامعه باز هر چند فرصت تحرک اجتماعی برای افراد را فراهم می‌کند، اما همراه با افزایش فرصتهای تحرک، زیانها و ناملایماتی نیز به بار می‌آورد. در محیطی که افراد برای دستیابی به منزلتها و پایگاههای اجتماعی بالاتر با یکدیگر رقابت می‌کنند، غالباً فشار روانی و سرخوردگی نیز احساس می‌شود. کسانی هم که به آن منزلت بالاتر دست یافته‌اند ممکن است احساس کنند که بسیاری از ارزشهای دیگرشان همچون گذراندن اوقات با خانواده را وانهاده‌اند. در ضمن تغییر در پایگاه اجتماعی، تغییر در علایق، الگو و رفتاری را در پی دارد که سبب می‌شود فرد، بسیاری از دوستان و آشنایان سابقش را از دست بدهد و یافتن دوست صمیمی جدید براحتی میسر نباشد.

منابع بیشتر

1. گیدنز آنتونی؛ جامعه شناسی، ترجمه منوچهر صبوری، تهران، نشر نی، چاپ پنجم 1378، ص 244 تا 246

2. بیرو، آلن؛ فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه دکتر باقر ساروخانی، تهران، کیهان، چاپ چهارم 1380، ص 366.