آداب و پاداش زيارت در كلام امام رضا (ع)
دكتر محمدرضا جواهری
زیارت امام رضا علیه السلام آداب ویژه وپاداش ویژه دارد.کسب اجر وپاداش زیارت،محصول آداب زیارت است. نخست باید آداب زیارت را فرا گرفت وسپس راه افتاد تا پاداش زیارت جاری گردد. بهره وری زیارت نیازمند کسب "مهارتهای زیارت است و آن مهارتها درون آداب زیارت نهفته است. بهترین و با ارزشترین و اثرگذارترین منبع برای کشف آداب وپاداش زیارت، احادیث رضوی مربوط به زیارت است. امام رضا علیه السلام خود بارها از حقیقت زیارت یاد کردهاند و زوایای پنهان زیارت را آشکارنموده و رازهای آن را گشودهاند. در این تحقیق دوحدیث رضوی درباره زیارت بررسی و تفسیر میگردد تا آداب و آثار زیارت روشن شود و کارآمدی و کارکردهای زیارت افزایش یابد.
زیارت اولیاء
بزنطی گفته است شنیدم امام رضا علیه السلام فرمود: ما زارنی احد من اولیائی عارفاً بحقی الا تشّفعت فیه یوم القیامه.
هیچ یک از اولیاء عارف به حقم، مرا زیارت نمیکند مگر اینکه روز قیامت من درباره او درخواست شفاعت خواهم نمود.
نکتهها و پیامها
- امام رضا علیه السلام در روز قیامت از زائر خویش در پیشگاه خدا شفاعت خواهد نمود و شفاعت رضوی دستاورد زیارت حرم شریف رضوی است.
- با دو شرط زائر بارگاه رضوی از شفاعت امام رضا علیه السلام در روز قیامت برخوردار میگردد و لیاقت و شایستگی درک شفاعت را پیدا مینماید یکی اینکه از "اولیاء" امام رضا علیه السلام باشد ودیگر اینکه "عارف به حق" آن حضرت باشد.
- زائری که از "اولیاء الرضا علیه السلام" است میتواند امیدوار به کسب شفاعت امام رضا علیه السلام در روز قیامت باشد. اولیاء امام رضا علیه السلام شدن چه شرایطی دارد؟ واژه "اولیائی" در این حدیث رضوی یادآور چه ویژگیهایی برای زائر است؟ بادقت درمعنای ولی میتوان پیام به کار رفتن واژه اولیاء در این حدیث را یافت. راغب اصفهانی در ماده ولی نوشته است: الولاء و التوالی ان یحصل شیئان فصاعدا حصولا لیس بینهما ما لیس منهما، و یستعار ذلک للقرب من حیث المکان و من حیث النسبه و من حیث الدین و من حیث الصداقه و النصره والاعتقاد. ولاء و توالی این است که دو چیز یا بیشتر به گونهای حصول یابند که بین آنها چیزی که از آنها نیست، نباشد و آن برای قرب و نزدیکی از جهت مکان و نسبت و دین و صداقت و یاری و اعتقاد، عاریه به کار رود. مطابق بیان راغب در واقع معنای اصلی کلمه "ولی" و کلمات هم خانواده آن، قرار گرفتن چیزی درکنار چیز دیگر است به نحوی که فاصلهای در کار نباشد یعنی اگر دو چیز آن چنان به هم متصل باشند که هیچ چیز دیگر در میان آنها نباشد ماده "ولی" استعمال میشود، مثلاً اگر چند نفر پهلوی هم نشسته باشند و ما بخواهیم وضع و ترتیب نشستن آنها را بیان کنیم میگوییم محمد در صدر مجلس نشسته است و "یلیه علی" و "یلی علی حسن" یعنی بیفاصله در کنار محمد، علی نشسته است و در کنار علی بیهیچ فاصلهای حسن نشسته است. به همین مناسبت طبعا این کلمه در قرب و نزدیکی به کاررفته است اعم از قرب مکانی و قرب معنوی و باز به همین مناسبت در مورد دوستی؛ یاری،پیروی و معانی دیگر از این قبیل استعمال شده است چون در همه اینها نوعی مباشرت و اتصال وجود دارد. ابن منظور ولی را به معنای "ناصر" و سعید خوری شرتونی نیز به معنای "تابع" دانسته است. بنابراین زائری از اولیاء الرضا علیه السلام است که در رفتار و گفتار با امام رضا علیه السلام نزدیک و متصل است و هیچ فاصلهای بین او وامام رضا علیه السلام نیست. زائری که امام رضا علیه السلام را بهترین اسوه و الگوی "جامع" و "جهانی" و "جاویدان" میشناسد، الگویی که هرگز کهنه نمیشود و رفتار و گفتارش همواره تا روز قیامت برای همه انسانهای روی کره زمین در همه قارهها حجت وشایسته پیروی است، چنین زائری در تلاش است همواره از آن حضرت پیروی نماید، به نوعی که هیچ ناهماهنگی میان رفتار او و سیره رضوی مشاهده نگردد. زائر با رفتار رضوی، که در اخلاق و آداب اسلامی نزدیک به امام رضا علیه السلام است استحقاق دستیابی به شفاعت آن حضرت را پیدا خواهد کرد.
زائر عارف
احمدبن محمد بن ابی نصر بزنطی گفته است نامه امام رضا علیه السلام را خواندم که در آن چنین آمده بود: ابلغ شیعتی ان زیارتی تعدل عندالله عزوجل الف حجه، فقلت لابی جعفرعلیه السلام: الف حجه؟ قال علیه السلامای والله الف الف حجه لمن زاره عارفاً بحقه.
به شیعیانم برسان و ابلاغ نما، زیارتم در پیشگاه خدای عزوجل برابر با هزار حج است، به ابوجعفر امام جواد علیه السلام عرض کردم: هزار حج؟ فرمود: آری به خدا سوگند هزار هزار حج است برای کسی که علی بن موسی الرضا علیه السلام را با شناخت و معرفت به حقش زیارت کند.
نکتهها و پیامها
- امام رضا علیه السلام دراین نامه به بزنطی ثواب "زیارت" را با"هزار حج" برابر دانسته و از وی خواستهاند این حقیقت را به آگاهی شیعیان آن حضرت هم برساند و با رساندن این پیام کتبی امام به اصحاب امام،آنان را در راه زیارت قرار دهد.
- بزنطی از پاداش فراوان زیارت امام رضا علیه السلام و برابری ثواب آن با هزار حج شگفت زده شده و درصدد تحقیق برمی آید و محتوای پیام کتبی امام رضا علیه السلام را بر فرزندشان امام جواد علیه السلام قرائت مینماید و امام جواد علیه السلام باتایید نامه پدرشان برتری اجر زیارت امام رضا علیه السلام بر هزاران حج (یک میلیون حج) را یادآوری نموده و شرط آن را هم آشکارا بیان میکنند.
- به بیان امام جواد علیه السلام شرط اساسی و بنیادی اجر وثواب فراوان و شگفت انگیز زیارت امام رضا علیه السلام،"عرفان حق امام" است. عارف و عالم تفاوت دارد و معرفت و علم متفاوت است. راغب اصفهانی در واژه عرف نوشته است: المعرفه والعرفان ادراک الشی بتفکر و تدبر لاثره و هواخص من العلم و یضاده الانکار. معرفت و عرفان درک کردن شی با اندیشیدن و سنجیدن اثر آن است واخص از علم میباشد و ضد آن انکار است.7 تنها "علم" به حق امام رضا علیه السلام کافی نیست "معرفت" نسبت به حق امام لازم است. شناخت درست حق و مقام امام رضا علیه السلام و سعی و کوشش فراوان عملی در انطباق رفتار و گفتار خویش با سیره و سنت امام رضا علیه السلام،زائر را در راه درک اجر و پاداش بینظیر زیارت قرار میدهد. اطلاع و آگاهی از اوصاف و فضایل و ویژگیهای برجسته و ممتاز ائمه معصومین علیهم السلام به ویژه آنچه در بیان امام هادی علیه السلام در زیارت "جامعه کبیره" آمده است و اندیشیدن و دقت در آثار و لوازم آنها، سازنده زائر عارف به حق امام رضا علیه السلام است. چنین آگاهی و معرفت نسبت به مقام و منزلت امام رضا علیه السلام میتواند زائر را به اطاعت و تسلیم کامل دربرابر اوامر ونواهی امام که همان فرمان خداست برساند. آیتالله جوادی آملی درباره راز تأکید بر زیارت با معرفت میگوید: سر این که توصیه کردهاند زیارت زائربا معرفت باشدآن است که آنچه مایه کمال زیارت میگردد معرفت وشناخت مقام و موقعیت مزور است، نه اعمالی بیروح و همراه با غفلت، همانند بوسیدن صرف و ناآگاهانه ضریح یا در و دیوار، گردش کورکورانه در اطراف ضریح، و تماشای آثار هنری، شمارش ستونها، چراغها، شمعدانها، درها، پنجرهها. این کارها، به سیاحت شباهت بیشتری دارد تا زیارت. ثوابهای اخروی و آثار دنیوی که در روایات آمده، بر زیارت واقعی مترتب است،یعنی جایی که ارتباط قلبی بامزور بر قرار شود و منشأ تحول در زائر گردد، نه بر سیاحت و زیارت جسمی وصوری.
- آگاهی از اجر زیارت امام رضا علیه السلام و آگاه نمودن شیعیان ازفضیلت زیارت حرم رضوی یک وظیفه،و ابلاغ اجر و پاداش زیارت به عموم مردم یک عمل صالح است.