27 بهمن 1395, 2:28
یکی از مهمترین مؤلفههای سبک زندگی اسلامی موضوع مسئولیت پذیری در زندگی است. در واقع این مؤلفه است که به زندگی انسان رنگ و بوی الهی و دینی میدهد. چرا که انسانی که خود را تابع و پیرو هیچ قانون و مذهبی قرار نمیدهد و زیربار هیچ مسئولیتی نمی رود، نمیتواند روح زندگی دینی را درک نماید. از این رو در سبک زندگی اسلامی مسئولیتهای مشخص انسان بیان شده است.در منابع دینی و اسلامی مسئولیتهای معین و مشخصی برای انسان بیان شده است. از جمله این مسئولیتها، مسئولیت انسان در قبال خداوند متعال و آیین و شریعت پاک الهی و مسئولیت انسان در قبال خود و دیگران است. خداوند متعال در آیات مختلفی موضوع مسئولیت انسان را مورد تذکر قرار می دهد:«وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئولُونَ [صافات: 24]و بازداشتشان نمایید كه آنها مسئولند.»«وَ لا تَقْفُ ما لَیسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُوادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْئولاً [اسراء/36] و چیزى را كه بدان علم ندارى دنبال مكن، زیرا گوش و چشم و قلب، همه مورد پرسش واقع خواهند شد.»
اولین و مهمترین مسئولیت انسان در این دنیای خاکی، مسئولیت او در برابر خداوند متعال است. معبود بزرگی که تمام امکانات سعادت و کمال را برای او فراهم نموده است سزاوار است که این بنده ناتوان به اندازه توان خود قدردان و حق شناس نعمتهای معبود خود باشد و در برابر او مسئولیت های محوله را قبول نماید.1- معرفت و شناخت خدا:از جمله مسئولیتهایی که انسان در برابر خداوند متعال دارد این است که حق معرفت را در خصوص معبود خود به جای آورد و به این درجه از علم و معرفت دست پیدا نماید که خدایی او از چه اوصاف و تواناییهای برخوردار است.«مَعْرِفَهُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ أَعْلَى الْمَعَارِفِ 1؛ معرفت خداى سبحانه بلندمرتبهترین معرفتهاست».2- عبودیت و بندگی: از جمله مهمترین مسئولیتی که بر عهده انسان واگذار شده است عبودیت و بندگی او در برابر خداوند متعال است. این موضوع آن قدر در شریعت اسلام مورد توجه است که هدف از خلقت انسان عبادت و بندگی در برابر خداوند متعال معرفی شده است. «وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنسَ إِلَّا لِیعْبُدُونِ [الذاریات/56]؛ جن و انس را جز برای پرستش خود نیافریدهام».نظام حقوقی اسلام نظامی تکلیف گراست؛ به عنوان مثال در متون دینی وقتی صحبت از حق انسـانها می شود بحث از حقوقی است که انسانهای دیگر بر ما دارند و به عبارت دیگر مسئولیتی که ما در قبال دیگران داریم. البته چون این حقوق طرفینی است ما نیز این حقوق را بر عهده دیگران داریم اما به دلیل همان بعد سازندگی و تربیت و هدایت که دین اسلام برای خود، قائل است در بیان به جنبه تکلیف و وظیفه و مسئولیت، توجه بیشتری میکند؛ لذا امام سجّاد(ع) میفرماید:اِعلَم رَحَمَکَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیکَ حُقوقاً مُحیطَهٌ بِکَ فِی کُلِّ حَرَکَهٍ تَحَرَّکتَها وَ سَکَنَهٍ سَکَنتَها اَو حالٍ حَلَّتها اَو مَنزِلَهٍ نَزَلتَها اَو جارِحَهٍ قَلَبتَها اَو ءَالَهٍ تَصَرَّفتَ فِیها فَاَکبَرِ حُقُوقُ اللهِ تَبارَکَ وَ تَعالی عَلَیکَ ما اَوجَبَ عَلَیکَ لِنَفسِهِ مِن حَقِّهِ الّذی هُوَ اصلُ الحُقوقِ؛بدان که خدای عزّوجلّ را بر تو حقوقی است که در هر جنبشی که از تو سر می زند و هر آرامشی که داشته باشی و یا در هر حالی که باشی یا در هر منزلی که فرود آیی یا در هر عضوی که بگردانی یا در هر ابزاری که در آن تصرّف کنی، آن حقوق اطراف تو را فرا گرفته است. بزرگترین حق خدای تبارک و تعالی همان است که برای خویش بر تو واجب کرده؛ همان حقی که ریشه همه حقوق است.امام سجاد(ع) نمی فرماید تو بر گردن دیگران حقی داری که آنها باید در مورد تو رعایت کنند بلکه می فرماید؛ حقوقی تو را احاطه کرده؛ یعنی حقوقی که دیگران بر گردن تو دارند و تو باید از عهده آنها برآیی. همانطور که دیدیم اسلام دینی تکلیفگراست و اصولاً دینداری بدون مسئولیتپذیری و تعهد معنایی ندارد. در ادامه به اهمیت مسئولیتپذیری و جایگاه آن در قرآن و سنّت می پردازیم.
با نظر به مطالبی که گفته شد، این سؤال پیش میآید که پاسخگو بودن در برابر یک مرجع برتر چه ضرورتی دارد؟ و اگر انسان مسئولیتی را نمی پذیرفت چه اتفاقی می افتاد؟همانطور که می دانیم آفرینش انسان و جهان، هدفدار بوده است و هدف از آفرینش انسان عبادت و بندگی خداوند میباشد. خداوند در قرآن میفرماید: وَما خَلَقت الجِنَّ وَ الاِنسَ اِلّا لِیَعبُدُونَ جن و انس را نیافریدم جز اینکه مرا عبادت کنند. 2.خداوند متعال راه رسیدن به قرب الهی و طریقه عبادت و بندگی خود را به صورت برنامه هایی به رسول خویش ابلاغ کرده است و پس از پیامبر - صلّی الله علیه و اله – اوصیاء او وظیفه آموزش معارف دین را بر عهده دارند. در این میان ما مسلمانان که به این دعوت لبیک گفته ایم وظایف و مسئولیتهایی پیدا می کنیم که عمل به آنها ما را به کمال انسانی خویش نزدیک می سازد. بزرگترین مسئولیت انسان، در برابر نعمت هدایت و ولایت میباشد؛ چرا که بدون تشریع دین و هدایت انسان،تمامی راهها به سوی کمال و سعادت او مسدود میشد. امام رضا(ع)میفرمایند:اِنَّ اَوَّلَ ما یُسئَلُ عَنهُ العَبدَ یَومَ القیامَه الشَّهادَهُ وَ النُّبُوَّهُ وَ مُوالاتِ عَلیِّ بنِ اَبیطالِبِ عَلَیه السّلام 3.همانا اولین چیزی که در روز قیامت از بنده سؤال میشود؛ شهادت به یگانگی خدا و رسالت پیامبر و دوستی علی بن ابیطالب علیه السّلام است.لذا اگر ما در مقابل این نعمتهای ارزشمند که خداوند برای هدایت بشر به او ارزانی داشته است احساس مسئولیت نکنیم حیاتی پوچ و بی هدف داشته هرگز به مقام والای انسانیت نائل نمیشویم و اینجاست که ضرورت مسئولیتپذیری در برابر خداوند متعال مشخص می شود.
انسانها اگر بخواهند در دنیا و آخرت سعادتمند شوند باید خصلتهای نیکوی اخلاقی را رعایت کنند. رسیدن به پیشرفت اقتصادی خواسته تمام انسانهاست، ولی برای رسیدن به این خواسته نباید به هر کاری دست بزنیم. اگر میخواهیم آن چیزی که به دست میآوریم حلال باشد نباید هرگز در معاملات خود غش کنیم.پیامبر(ص) در رابطه با بدترین خصلت در مردم میفرمایند: دو خصلت است که شری بدتر از آنها وجود ندارد: شریک قائل شدن برای خدا و زیان رساندن به بندگان خدا. پیامبر اکرم(ص) در حدیثی دیگر فرمودهاند: کسی که مسلمانی را فریب دهد، یا به او زیان برساند، یا با او مکر ورزد، از ما ( مسلمانان) نیست. امام علی(ع) فرمودهاند: بدترین مردم کسی است که (در معامله) غش میکند.
کتابخانه هادی
پژوهه تبلیغ
ارتباطات دینی
اطلاع رسانی
فرهیختگان