بایسته‌های اخلاق همسایه داری

بایسته‌های اخلاقی که باید در حق همسایگان رعایت شود، در کلام معصومان(ع) با عنوان «حسن الجوار» یا خوش همسایگی بیان شده است. نمونه‌هایی از این سفارش‌ها را می‌خوانیم:

دستور الهی

امام صادق(ع) فرمود: «عَلیکُمُ بِحُسْنِ الجَوارِ فَاِنٌ اللهَ امَرَ بِذلِکَ؛ بر شما باد به حسن همسایگی که خداوند به این کار فرمان داده است.»[۱] این فرمان، همان چیزی است که در آیه ۳۷ سوره نساء در مورد همسایه سفارش شده است.

نشانه مسلمانی و ایمان

رعایت حقوق همسایه از نشانه‌های مسلمانی است؛ زیرا مسلمانی و ایمان حقیقی به گفتار نیست، بلکه رفتار آدمی است که حقیقت ایمان را آشکار می‌سازد. از این رو، پیامبر اکرم(ص) فرمود: «احْسِنْ مُجاوَرَهَ مَن جاوَرَک تَکُن مؤمِنًا؛ با همسایه ات نیکو همسایه داری کن تا مؤمن باشی.»[۲]

دلجویی از همسایه

از مواردی که در روایات به آن تأکید شده، جویا شدن از حال همسایه است و شریک شدن در غم و شادی و همدردی با آنها، نمونه‌های دلجویی‌کردن از همسایه است. امروزه زندگی شهرنشینی و ماشینی، میان انسان‌ها فاصله ایجاد کرده است و کمتر اتفاق می‌افتد که همسایه‌ها خود را در غم و شادی یکدیگر شریک کنند.حضرت علی(ع) در کلامی، دلجویی کردن از همسایه را از نشانه‌های خوش همسایگی برشمرد و فرمود:«مِنْ حُسْنِ الجَوارِ تفَقُّدُ الجْارِ؛ از نشانه‌های حسن همسایگی، جویا شدن از احوال همسایه است.»[۳] یکی از مصداقهای دلجویی کردن، جویا شدن از وضع اقتصادی همسایه است. پیامبر اکرم(ص) در این باره فرمود: «فَما اقَرَّ بی مَنْ باتَ شَبعان وَجارُهُ المُسْلمُ جائع؛ به من ایمان نیاورده است آن که شب سیر بخوابد و همسایه مسلمانش گرسنه باشد.»[۴] امام صادق(ع) دایره توجه به همسایه را وسعت بخشیده و از اهل یک محل فراتر برده است، آنجا که می‌فرماید:«وَ ما مِنْ اهْلِ قَرْیَهٍ یبیتُ وَ فیهمْ جائع، لاینظُرُ ا... الِیهِمِ یوْمَ القْیامَه.»[۵] اهل هر آبادی که شب را بگذرانند و در میان ایشان گرسنه ای باشد، خداوند در روز قیامت به آنان نظر رحمت نمی‌افکند. اگر به توصیه‌های آسمانی در زمینه رعایت حقوق همسایگی در محدوده اشاره شده (حدود چهل خانه) توجه شود، بی‌شک، تأثیر بسیار شگرفی در اجتماع به وجود خواهد آمد. سیره اخلاقی بزرگان دین نیز به پیروی از رفتار پیشوایان معصوم(ع)، رسیدگی و احوال پرسی از همسایگان بوده است. پیامبر اکرم(ص) در کوچک‌ترین امور، همسایه را در مقابل همسایه صاحب حق دانسته و در مورد آن به شخص مسلمان و مؤمن سفارش فرموده است:«مَنْ مَنعَ الماعُونَ جارهُ مَنعَهُ ا... خَیرَهُ یومَ القیامهِ، وَ وَکَّلهُ الِی نفْسِه فمَا اسْوَءَ حالهُ.»[۶] هرکس کالایی را از همسایه خود دریغ دارد، خداوند در روز رستاخیز، خیر خود را از او دریغ دارد و او را به خودش واگذارد. امام علی(ع)، رسیدگی به همسایه را از نشانه‌های جوانمردی قلمداد کرده است و می‌فرماید: «مِنَ المروه تعَهُّد الجیرانِ؛ رسیدگی به همسایگان، از مروت و جوانمردی است.»[۷] امام باقر(ع) نیز آن را از نشانه‌های پیروان خود دانسته است: «و از نشانه‌های پیروان ما، رسیدگی به همسایگان نیازمند و تهیدست و بدهکار و یتیمان است.»[۸] از دیگر مصداقهای دلجویی کردن از همسایه می‌توان احوالپرسی، عفو و گذشت و پیشی جستن در سلام بر او را نام برد.