خیرخواهی و نصیحت

قال رسول الله (ص): «للمسلم علی اخیه ثلاثون حقا لابراءه له منها الابالاداء او العفو... یدیم نصیحته؛ رسول خدا (ص) فرمودند: مسلمان در برابر برادر مومنش سی حق دارد که از این حقوق رهایی نیابد، مگر به دو صورت: 1 - ادای حقوق 2 - گذشت برادر مومن از حقوق خود. (یکی از این حقوق عبارت است از:) پیوسته اندرزگو و خیرخواه او باشد».‌ همه انسانها همواره در معرض لغزش و اشتباه هستند. از این رو لازم است در هر اجتماعی کسانی که به گونه ای با یکدیگر در ارتباط هستند و پیوند دوستی و برادری یا رابطه خویشاوندی میان آنها برقرار است یا دستکم در مسلمان بودن با یکدیگر مشترکند، به عنوان وظیفه انسانی و اسلامی و به حکم محبت و دلسوزی بر رفتار اطرافیان خود نظارت کنند تا اگر خدای نخواسته مشاهده کردند که آنها راه خطا در پیش گرفته اند، با نصیحت و پند و اندرزی که از صمیم قلب و از سر خیرخواهی برخاسته است، آنها را متوجه خطا و اشتباه خویش سازند و طریق رستگاری و زندگی سعادتمندانه را به ایشان نشان دهند. اگر با وجود قدرت بر انجام چنین کاری، در انجام آن کوتاهی کنند، مشمول این حدیث امام صادق علیه السلام خواهند شد که: «من رای اخاه علی امر یکرهه فلم یرده عنه و هو یقدر علیه فقد خانه؛ هر کس برادرش را بر امر ناشایستی ببیند و با وجود توانایی بر بازداشتن، او را از این کار منع نکند، به او خیانت کرده است».‌

همچنین باید بدانیم که اگر از سر دلسوزی و خیرخواهی به نصیحت دیگران بپردازیم، اجر عظیمی در انتظار ما خواهد بود، چنانکه رسول اکرم(ص) وعده داده است: «ان اعظم الناس منزله عندالله یوم القیامه امشاهم فی ارضه بالنصیحه لخلقه؛ در روز قیامت مقام و منزلت کسی بیش از همه خواهد بود که در طریق نصیحت برادرانش بیشتر گام برداشته باشد».‌ البته باید در نظر داشت که نصیحت ها و سفارشهای ما آن گاه در دیگران اثر می‌کند که با مهربانی و ملاطفت همراه باشد و از سر دلسوزی و احساس مسئولیت انجام پذیرد. اگر خدای نخواسته پند و اندرز اندکی همراه با تحقیر و سرزنش یا از سر اظهار فضل و بزرگ نشان دادن خود باشد، نه تنها هیچ تاثیری ندارد، بلکه ممکن است شخص نصیحت شونده را در طریق اشتباهی که در پیش گرفته است، مصمم تر کند. بنابراین، نصیحت کننده باید دلسوز و مهربان باشد و در کمال لطف و صفا به این عمل اقدام کند. انبیای الهی که در راس ناصحان و اندرزدهندگان به انسانها هستند، چنین بودند و هر یک از آنها این گونه مردم را خطاب می‌کردند: «ابلغکم رسالات ربی و انا لکم ناصح امین؛ پیامهای پروردگارم را به شما می‌رسانم و برای شما خیرخواهی امینم»(اعراف: 68).‌

اگر چه این حق مومن است که نصیحت شود ولی نصیحت کردن او شرایطی دارد که توجه به آنها شایسته است. این شرایط عبارتند از:
1- تاثیر نصیحت زمانی بیشتر خواهد بود که ناصح، عامل به گفته های خود باشد. آن کس که خود را می‌فریبد نصیحت گوی خوبی نیست. امیرالمومنین علی(ع) فرمودند: «کیف ینصح غیره من یغش نفسه؛ چگونه دیگری را نصیحت می‌کند کسی که خود را می‌فریبد». بر آدمی سزاست که پیش از نصیحت کردن دیگران، نصیحت گوی خود باشد. امیرالمومنین علی (ع) فرمودند: «من نصح نفسه کان جدیرا بنصح غیره؛ هر کس خود را نصیحت گوید به نصیحت گویی دیگران سزاوار است».

2- نصیحت کردن مومن، خیرخواهی برای او است، پس نباید به شری برای او مبدل شود. نصیحت کردن فرد در حضور دیگران سبب شرمندگی اوست و به نکوهش او تبدیل می‌شود.

امیرمومنان علی (ع) فرمود: «نصحک بین الملاء تقریع؛ نصیحت گویی تو در بین مردم، نکوهش است».‌