دانشنامه پژوهه بزرگترین بانک مقالات علوم انسانی و اسلامی

ترتیل

No image
ترتیل

كلمات كليدي : قرآن، ترتيل، قرائت، تدبر، الفاظ و معاني، آداب ظاهري و باطني

نویسنده : محدثه بهمدي

ترتیل از ریشه‌ی "رتل" به معنای زیبایی چینش و هماهنگی به بهترین وجه است.[1] واژه‌ی "ترتیل" نیز در لغت، به معنای جمع کردن، هماهنگی و نظام‌بخشی به چیزی است.[2] این نظم بخشیدن و هماهنگی نسبت به هرچیزی معنایی متناسب با خود را خواهد داشت؛ همان‌طورکه دندانها با نظمی خاص برای خردکردن و هضم غذا کنار هم چیده‌ شده‌اند؛ آیات قرآن نیز با بهترین بیان و چینش برای هدایت بشر، در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند که به آن ترتیل گفته می‌شود.[3] ترتیل به سه بخش الفاظ، محتوا و معانی قرآن بیان می‌گردد؛ در واقع بخش الفاظ، مقدمه‌ای برای ورود به حوزه‌ی معانی قرآن کریم است تا با توجه به چینش و نظم خاص آیات و غور در آن، به پیام و هدف اصلی آیه پی ببریم.[4]

ترتیل قرآن در اصطلاح علم تجوید به زیبایی و روانی در قرائت همراه با اداء واضح کلمات و تأنی و تدبر در آیات گفته می‌شود.[5]

در تعریف دیگری می‌خوانیم:

کمال ترتیل‌، تفخیم الفاظ و آشکار کردن حروف است، به‌طوری‌که حروف در یکدیگر ادغام نشوند.[6]

امام علی(ع) در معنای ترتیل فرموده‌اند:

«کلمات را واضح و روشن ادا نما و پیاپی و پشت سر یکدیگر مخوان؛ یعنی حروف آن را مانند مو متصل به یکدیگر مگردان و شبیه ریگ پراکنده مساز؛ لکن به وسیله‌ی آن دلهای سخت را بکوب؛ یعنی حروف و کلمات آن را طوری ادا نما که حتی در دلهای سخت جای گیرد و مؤثر افتد. پس نباید همت شما این باشد که به آخر سوره برسید.»[7]

کاربرد ترتیل در قرآن کریم

واژه‌ی ترتیل و مشتقات آن فقط در دو آیه از قرآن کریم به کار رفته است. در مورد اول خداوند آن را به خود نسبت داده و می‌فرماید:

«...کَذلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ وَ رَتَّلْناهُ تَرْتیلاً»[8]

«...این بخاطر آن است که قلب تو را بوسیله‌ی آن محکم داریم، و (از این رو) آن را به تدریج بر تو خواندیم.»

در این آیه، ترتیل قرآن به معنی نظم و چینش خاص آیات، به منظور تأمین نیازهای فکری و روحی انسان‌ و نیز هدایت مؤمنان و ثبات قلب آنان بیان شده است.[9]

هدف از تعلیم،‌ فراگرفتن علم و ثبت و ضبط آن در ذهن است؛ لذا در هنگام تدریس،‌ هیچگاه مطالب به صورت دفعی و یکجا از سوی معلم به آموزنده القا نمی‌شود؛ بلکه برای یادگیری کامل مطالب، آموزگار آنها را کم کم و در طی روزهای متعددی به متعلم یاد داده و وی نیز پس از فراگیری، با تمرین و به‌کارگیری معلومات، آنها را در ذهن خود تثبیت می‌نماید. قرآن کریم نیز که کامل‌‌ترین کتاب برای سعادت و کمال بشریت است و نیز جامع تمام مطالب از قبیل فقهی، اخلاقی، عبرت‌آموزی، قوانین فردی و اجتماعی و... است، خداوند آیات آن را به صورت دسته‌بندی شده و جزء جزء طبق شرائط همان زمان، همچنین منطبق با حوادث احتمالی و پیش‌آمده، و نیز متناسب با جریان فکری و روحی حاکم بر مؤمنین، بر پیامبر اکرم(ص) القاء نمود تا تبلیغ و تدریس این کتاب آسمانی توسط رسول خدا(ص)، بهترین اثر را در تربیت افراد جامعه دارا باشد.[10]

در آیه‌ی بعدی ترتیل به پیامبر اکرم(ص) نسبت داده شده که خدای تبارک از رسول خدا(ص) می‌خواهد تا قرآن را به صورت ترتیل قرائت نماید:

«...وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتیلاً»[11]

«...و قرآن را با دقّت و تأمّل بخوان»

مقصود از ترتیل در این آیه، حضور قلب و کمال معرفت است. پس از اینکه خدای متعال پیامبر(ص) را به نماز و قیام شب امر نمود، به ایشان فرمان ترتیل آیات قرآن را داد تا بدین‌ وسیله با تأمل در حقایق آن به عظمت پروردگار متعال پی برده و دلش به نور معرفت الهی روشن گردد.[12]

بنابراین تدبر در قرآن و کمال انسان به شیوه‌ی ترتیل صورت می‌پذیرد؛ چراکه از پیامبر عظیم‌الشأن خواسته شده که برای تقویت روحیه‌ی خود قرآن را به شیوه‌ی ‌ترتیل تلاوت نماید و حضرت نیز کمال انس با قرآن و تدبر در آیات را در قرائتش به‌کار می‌بست.[13]

آداب تلاوت قرآن کریم

برای بهره‌گیری بیشتر و بهتر خواندن کلام الله مجید، آداب و دستورالعمل‌هایی در قرآن و روایات معصومین برای آن بیان شده که به آداب ظاهری (با وضو بودن،‌ رو به قبله نشستن، مسواک زدن، رعایت ترتیل و...) و آداب باطنی (حالتهای روحی قاری از قبیل تدبر در معانی، تأثیرپذیری روحی از قرائت و...) تقسیم می‌گردد.[14]

مراحل ترتیل

تلاوت قران به صورت ترتیل، به دو دسته تقسیم می‌شود:

الف. ترتیل در لفظ

مقصود از آن درست خواندن قرآن و قرائت آن به صورت شیوا و شمرده شمرده است[15] که مصادیق بسیاری را در بر می‌گیرد:

1. رعایت مخارج حروف؛ این بخش قدم اول در ترتیل قرآن است.[16]

امام علی(ع) در ‌این‌باره می‌فرمایند: «ترتیل، رعایت مخارج حروف و حفظ وقف‌ها است.»[17]

عدم رعایت مخارج حروف، موجب تغییر در معنای کلمه گردیده[18] و بی‌معنا شدن واژگان و از بین رفتن و مستهجن شدن مفهوم آیه و حتی کفرآمیز گشتن آن را در پی دارد؛ لذا دقت در تلفظ صحیح حرکات، جزء مباحث مقدماتی ترتیل به حساب می‌آید.[19]

2. توجه به آهنگ کلمات و موسیقی قرآن؛ دومین قدم در بخش ترتیل‌خوانی است.[20]

امام صادق(ع) در این‌باره می‌فرمایند: «ترتیل آن است که در آیات مکث، تأمل و وقف نمایی و آن را با صدای زیبا بخوانی.»[21]

از آنجا که صوت زیبا تحول و دگرگونی بسیاری را در روحیه‌ی انسان ایجاد می‌کند،[22] خداوند نیز در آیات کتاب خویش موسیقی خارق‌العاده و اعجاز‌گونه‌ای قرار داده که تأثیر شگرفی در روح و جان انسان ایجاد نموده و وی را شیفته‌ی خود ساخته است.[23] انسان نیز، مستانه به سیر و سلوک در آیات آن می‌پردازد که این دگرگونی از تلفظ صحیح حروف و کلمات شروع شده و با رعایت آهنگ بیانی (لحن سخن) و موسیقی خاص ترکیبات، درهم آمیخته و فصاحت کلمات و تعبیرات آن را به اوج خود می‌رساند.[24] این تأثیر‌پذیری شگرف در زمان پیامبر اسلام(ص) به حدی بود که کفار به خاطر ترس و وحشتی که از آن داشتند، سعی می‌کردند در هنگام تلاوت قرآن، آنچنان هیاهویی به راه بیاندازند تا صدای قرآن به گوش مردم نرسد.[25]

3. تقطیع آیات؛ قرآن کریم سفره‌ی الهی است که هر کس باید به قدر ظرفیت خود از آن بهره‌برداری کند و سهم ما در این سفره‌ی با برکت الهی لقمه‌هایی است که باید با تأنی و تک‌تک گرفته شده و در وجود انسان جذب و هضم گردد؛ بنابراین برای درک این نعمت باید آیات قرآن را به اندازه‌ی نفس و نیز متناسب با کشش ذهنی خود از یکدیگر تقطیع نماییم تا با تفکر و تدبر بهتر آنان، فهم بیشتری در مطالب آن داشته باشیم.[26]

نمونه‌ی آن روایتی از عایشه در مورد شیوه‌ی قرائت قرآن پیامبر عظیم‌الشأن(ص) است: «پیامبر پیوسته قرائت خود را به صورت آیه آیه تقطیع می‌نمود.»[27]

همچنین در روایات مربوط به ترتیل، به مکث و تأنی در آیات نیز تأکید شده که تقطیع از لوازم آن به شمار می‌آید. رسول خدا(ص) در این زمینه می‌فرمایند:

«ترتیل این است که در هنگام خواندن قرآن مانند شعر صدای خود را ترجیح ندهی که نه مانند بحر طویل، یکسره باشد و نه مانند شعر، پاره پاره...»[28]

فهم و درک معانی آیات و شناخت مقاطع تقطیع بر اساس آن، نیاز به آشنایی علم صرف و نحو دارد؛ علاوه بر آن انسان باید به فصاحت و بلاغت قرآن آگاهی کافی داشته باشد.[29]

4. پرهیز از شتابزدگی در قرائت؛ عدم سرعت و شتاب در تلاوت قرآن، قدم چهارمی است که در حین ترتیل باید آن را رعایت نمود.[30]

امام صادق(ع) می‌فرمایند: «به یقین قرآن، به سرعت قرائت نمی‌گردد و لیکن به شیوه‌ی ترتیل خاص تلاوت می‌شود.»[31]

قرآن کریم مانند کتب معمولی نیست تا با خواندن سریع آیات، معنیشان فهمیده شود و نیز این کتاب عظیم مانند کلمات قصار نیست که هر قطعه‌ی آن معنا و مفهوم منحصر به فردی داشته باشد؛ پس اینکه به مؤمنان، قرائت به صورت ترتیل هشدار داده شده تا نه آن را با سرعت بخوانند و نه مطالب آن را از هم پراکنده و متشتّت سازند؛ لذا مقداری درنگ و تأنی در آیات، با توجه به تفاوت قدرت و اندیشه و نیز توانایی‌های مختلف افراد متفاوت است.[32]

5. تداوم و پیوستگی در قرائت؛ تداوم قرائت و تلاوت همیشگی آیات، اصل پنجمی است که ترتیل در لفظ را تکمیل و شرائط مناسبی را برای ورود به ترتیل در معنا فراهم می‌آورد.[33]

خداوند در قرآن کریم در این زمینه می‌فرماید:

«...فَاقْرَؤُا ما تَیسَّرَ مِنَ الْقُرْآن‌»[34]

«...اکنون آنچه براى شما میسّر است قرآن بخوانید.»

قرآن کریم رزق روحی انسان است؛ چون جریان تکامل و رشد روحی انسان به تدریج صورت می‌پذیرد؛ بنابراین تداوم و پیوستگی تلاوت، به عنوان عامل اساسی فراهم نمودن زمینه‌ی کمال در این مسیر باید وجود داشته باشد و این امر، با مداومت و عادت در تلاوت قرآن شکل می‌گیرد.[35]

ب. ترتیل در معنا

ترتیل قرآن ‌علاوه بر دقت در الفاظ آیات، به عامل معنوی دیگری نیز نیاز دارد که از آن به ترتیل در معنا نام برده می‌شود و در سه حوزه صورت می‌پذیرد:[36]

1. توجه به معانی و طرح سؤال؛ طرح سؤال انگیزه‌ی قوی برای تدبر در قرآن به وجود می‌آورد‌ و نقشی اساسی در تمرکز فکر و جهت‌دهی آن در پیگیری آیات و مفاهیم آنها ‌به عهده دارد. اساسا ذهن بدون سؤال، انگیزه‌ای برای کنکاش و جستجو در جهت تأمین احتیاجات فکری نخواهد داشت؛ بنابراین انسان باید حین قرائت، در سه حوزه‌ی ترجمه، تفسیر و تأویل قرآن کریم سؤالاتی را برای خود طراحی نماید.[37]

2. تأنی در آیات؛ پس از اینکه انسان در سه زمینه‌ی ترجمه، تفسیر و تأویل برای خود سؤالاتی طرح نمود، لازم است برای آنان پاسخ مناسبی بیابد که از طریق توقف در آیات جهت تدبر و تفکر در آنها تحقق گرفته و نیازمند صبر و حوصله‌ی فراوان برای یافتن پاسخ مناسب می‌باشد.[38]

در قرآن مجید نیز تأمل در آیات، دلیل نزول تدریجی قرآن معرفی شده است:

«وَ قُرْءَانًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلىَ النَّاسِ عَلىَ‌ مُکْثٍ وَ نَزَّلْنَاهُ تَنزِیلاً»[39]

«و قرآنى که آیاتش را از هم جدا کردیم، تا آن را با درنگ بر مردم بخوانى و آن را بتدریج نازل کردیم.»

از آنجا که تأنی در آیات و مرور آهسته‌، فرصت و زمینه‌ی مناسبی را برای پیدایش انگیزه‌ی تفکر در آنها پدید می‌آورد، لذا خداوند با در نظر گرفتن استعدادهای مختلف افراد، نزول تدیجی قرآن را موقعیت گرانبهایی برای تأنی و تأمل در آیه‌ها معرفی می‌کند.[40]

امام سجاد(ع) در این زمینه می‌فرمایند: «آیات قرآن گنجینه هستند؛ پس بر تو سزاوار است، با دقت بنگری که در آن چه چیزی نهفته است.»[41]

در این راه انسان باید علاوه بر بهره‌گیری از علوم مرتبط، به خداوند متعال توسل نموده و از او طلب علم نماید تا آیات قرآن برایش مکشوف گردد.[42]

3. تدبر در آیات؛ تدبر به معنای اندیشیدن است که ژرف‌اندیشی و عاقبت‌اندیشی انسان را به همراه داشته و به کشف حقایقی می‌انجامد که در ابتدای امر و با نگاه ظاهری به چشم نمی‌آیند. مسیر تدبر در قرآن کریم، ‌همان ترتیل است که از قرائت آیات شروع و با اندیشیدن در آن، به عمل ختم می‌شود.[43]

خداوند در قرآن می‌فرماید:

«الَّذینَ آتَیناهُمُ الْکِتابَ یتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ أُولئِکَ یؤْمِنُونَ بِهِ وَ مَنْ یکْفُرْ بِهِ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُون»[44]

«کسانى که کتاب آسمانى به آنها داده‌ایم [یهود و نصارى‌] آن را چنان که شایسته‌ی آن است مى‌خوانند؛ آنها به پیامبر اسلام ایمان مى‌آورند و کسانى که به او کافر شوند، زیانکارند.»

امام صادق(ع) در تفسیر این آیه می‌فرماید: «مقصود از این افراد کسانی هستند که آیات قرآن را با ترتیل قرائت می‌کنند و در معانی آن تفکر و بدان عمل می‌کنند.»[45]

از این حدیث و احادیث دیگری که از ائمه‌ی اطهار -علیم‌السلام- در باب ترتیل و تلاوت قرآن بیان شده به خوبی درمی‌یابیم که تلاوت راستین، همان تلاوت به شیوه‌ی ترتیل است.[46]

همان‌طورکه در روایت دیگری از آن حضرت می‌خوانیم: «حق تلاوت قرآن، ‌توقف در برابر آیات بهشت و جهنم است؛ به‌طوری‌که جنت را از خداوند درخواست کنیم و در برابر آتش الهی به او پناه ببریم.»

بنابراین پس از قرائت آیات و قرار گرفتن در مسیر پرسش، نوبت به تفکر و تدبر در این کلام الهی می‌گردد تا با سیر و سلوک در آیات آفاقی و انفسی و نیز مرور مکرر آنها، به پاسخهای صحیح و عمیقی دست بیابیم.[47]

مقاله

نویسنده محدثه بهمدي
جایگاه در درختواره علوم قرآن و حدیث - قرآن پژوهی - علوم قرآنی - تاریخ قرآن - قرآن شناسی

این موضوعات را نیز بررسی کنید:

جدیدترین ها در این موضوع

رفتار و منش امام خمینی (ره) با دختران

رفتار و منش امام خمینی (ره) با دختران

در همۀ جوامع بشری، تربیت فرزندان، به ویژه فرزند دختر ارزش و اهمیت زیادی دارد. ارزش‌های اسلامی و زوایای زندگی ائمه معصومین علیهم‌السلام و بزرگان، جایگاه تربیتی پدر در قبال دختران مورد تأکید قرار گرفته است. از آنجا که دشمنان فرهنگ اسلامی به این امر واقف شده‌اند با تلاش‌های خود سعی بر بی‌ارزش نمودن جایگاه پدر داشته واز سویی با استحاله اعتقادی و فرهنگی دختران و زنان (به عنوان ارکان اصلی خانواده اسلامی) به اهداف شوم خود که نابودی اسلام است دست یابند.
تبیین و ضرورت‌شناسی مساله تعامل مؤثر پدری-دختری

تبیین و ضرورت‌شناسی مساله تعامل مؤثر پدری-دختری

در این نوشتار تلاش شده با تدقیق به اضلاع مسئله، یعنی خانواده، جایگاه پدری و دختری ضمن تبیین و ابهام زدایی از مساله‌ی «تعامل موثر پدری-دختری»، ضرورت آن بیش از پیش هویدا گردد.
فرصت و تهدید رابطه پدر-دختری

فرصت و تهدید رابطه پدر-دختری

در این نوشتار سعی شده است نقش پدر در خانواده به خصوص در رابطه پدری- دختری مورد تدقیق قرار گرفته و راهبردهای موثر عملی پیشنهاد گردد.
دختر در آینه تعامل با پدر

دختر در آینه تعامل با پدر

یهود از پیامبری حضرت موسی علیه‌السلام نشأت گرفت... کسی که چگونه دل کندن مادر از او در قرآن آمده است.. مسیحیت بعد از حضرت عیسی علیه‌السلام شکل گرفت که متولد شدن از مادری تنها بدون پدر، در قرآن کریم ذکر شده است.
رابطه پدر - دختری، پرهیز از تحمیل

رابطه پدر - دختری، پرهیز از تحمیل

با اینکه سعی کرده بودم، طوری که پدر دوست دارد لباس بپوشم، اما انگار جلب رضایتش غیر ممکن بود! من فقط سکوت کرده بودم و پدر پشت سر هم شروع کرد به سرزنش و پرخاش به من! تا اینکه به نزدیکی خانه رسیدیم.

پر بازدیدترین ها

No image

ترتیل

No image

احترام به قرآن

No image

تقسیم بندی سوره ها

Powered by TayaCMS