دانشنامه پژوهه بزرگترین بانک مقالات علوم انسانی و اسلامی

عقائد معتزله و نقد آن (وعد و وعید) (Mutazilite views and their criticism (Animosity

No image
عقائد معتزله و نقد آن (وعد و وعید) (Mutazilite views and their criticism (Animosity

نویسنده : سيد حسين ميرنور الهي

كلمات كليدي : معتزله، عقل گرائي، عدليه، قدريه، اصحاب العدل

از مسائل مرتبط با مبانی اصلی معتزله، مسأله وعد وعید خداوند نسبت به بندگان است. این اصل با توجه به تعریف کافر، مشرک، مومن، فاسق، عذاب و عفو خداوند مطرح می­شود. معتزله با تعاریف خود به این اصل تمسک ورزیده­اند.

وعد و وعید

وعد به معنای نوید پاداش و وعید به معنای تهدید به عذاب است.[1] خداوند در قرآن کریم در موارد متعدد به مؤمنان وعده پاداش و نعمت بهشتی و به کفار، مشرکین و منافقین وعده جهنم داده است و نیز در برابر ارتکاب برخی گناهان تهدید به عذاب الیم و جهنم نموده است. مانند:[2]

1.اما کسانی که کفر ورزیدند به عذابی شدید در دنیا و آخرت گرفتارشان کنم و برای ایشان کمک رسانی نیست.

2.به منافقین بشارت بده که عذاب دردناک برای ایشان است.

3.کسانی که به آخرت ایمان نمی­آورند برایشان عذابی دردناک آماده نمودیم.

سوالی که در این زمینه بین فرق مختلف مطرح می­شود این است که آیا این وعده و وعیدها با شرائط خاصی عملی می­شود و یا اینکه اراده الهی بدون شرائط دیگر به تحقق این امور تعلق گرفته است؟[3]

مبانی در حل مساله

دیدگاه مذاهب کلامی در این مسأله بستگی به مبانی پذیرفته شده عقلی و اعتقادی ایشان دارد. اعتقاد به حسن و قبح عقلی و شناسائی مصادیق خوب و بد توسط عقل، مبانی معتزله برای پاسخ به این مسأله را تشکیل می­دهد. معتزله مدعی است که وعد و وعید الهی محقق می­شود؛ زیرا تخلف و عدم تحقق وعده و وعید ظلم است. در نتیجه همانطور که تحقق وعده­ها حتمی و ضروری است تحقق وعید نیز ضروری می­نماید.[4]

ادله مسأله

معتزله چهار دلیل برای ادعای خود آورده­اند:[5]

1.ایشان معتقدند که تخلف خداوند از تحقق تهدیدات، خلف وعده محسوب می­شود و این ناشی از عدم علم و حکمت خداوند به امور می­شود که محال است. در نتیجه تحقق یافتن تهدیدات الهی ضروری است؛ همانطور که تحقق وعده­های الهی برای مؤمنان ضروری است و تخلف در این امور نیز برخلاف علم و حکمت خداوند است.

2.در تحلیلی دیگر، معتزله بر این باور است که تخلف خداوند از انجام نویدها و کیفرها قبیح محسوب می­شود. زیرا تخلف موجب کذب کلام الله می­شود که قبیح است در حالی که طبق مبانی معتزلی خداوند مرتکب افعال قبیح نمی­شود. در نتیجه به ضروری بودن تحقق وعد و وعید الهی حکم می­کنند.[6]

3.باور معتزله در مورد عدل الهی مانع از اعتقاد به امکان تخلف خداوند از وعده و وعیدهای اوست. زیرا ایشان تخلف از انجام نویدها و کیفرها را مصداق ظلم دانسته در حالی که ساحت الهی را از این نسبت به دور می­دانند.

4. اگر وعید محقق نشود مردم بر ارتکاب گناه تحریک می­شوند.[7]

در ضمن معتقدند گناهکارانی که توبه نکرده­اند در جهنم جاوید خواهند بود ولی عذابشان از عذاب کفار کمتر است.[8] معنی سخن این است که مغفرت و عفو الهی بدون توبه محال است.[9]

نظر معتزله در برابر نظریه افراطی مرجئه می­باشد. این دسته از اهل سنت بدون توجه به حسن و قبح عقلی و مفهوم عدل الهی تحقق تهدیدات خداوند در مورد گناهکاران را انکار می­کنند.

ردّ اعتقاد مرجئه و معتزله

در فرهنگ اعتقادی شیعه که برخاسته از قر آن و کلام معصومین علیهم السلام است بطور صحیح از این مسأله در دو بخش جواب داده شده است.

1.نوید (وعده) الهی برای مؤمنان:

شیعه، تحقق نوید الهی را ضروری دانسته و امکان تخلف در این مورد را مخالف با عدل و حکمت خداوند دانسته با این حال فضل و رحمت خداوند را در تحقق وعده­های الهی بی­تأثیر نمی­داند.[10]

2.تهدیدات (وعید) الهی:

نسبت به کفار و مشرکین و منافقین تحقق تهدیدات بلاشک ضروری است و تخلف در این موارد را تخلف از وعده و مصداقی از قبح برشمرده­اند.[11]زیرا خداوند می­فرماید:

ان الله لا یغفر ان یشرک به[12]

برخی گناهان بدون توبه مورد عفو الهی واقع نمی­شود. مانند قتل عمدی و ظالمانه و ادعای امامت به ناحق و شرب خمر و...

اما نسبت به گناهان دیگر از سوی مسلمان و مستضعفین (با توجه حکمت و علم خداوند و نیز نوع گناه و اعتقادات مرتکبین گناه) در صورتی که به کفر و شرک نرسد، تحقق وعید در این مورد، حق خداوند قلمداد شده و تحقق و عدم تحقق آن منوط به اراده خداوند بر اساس علم و حکمت الهی و... است. خداوند می­فرماید:

و یغفر مادون ذلک لمن یشاء[13]

بدیهی است در صورت انجام وعید، ظلمی واقع نشده و در صورت عدم تحقق وعید و شمول عفو الهی علاوه بر اینکه قبیح نبوده، بر خلاف علم، حکمت و عدل الهی نیز نمی­باشد. در واقع خداوند برخی را بر اساس اراده و حکمت خویش می­آمرزد؛ در حالی که ظلم و گناه نموده­اند و این خلف وعید، علاوه بر اینکه قبیح نیست بلکه نیکو نیز می­باشد.[14]

طرد نظر معتزله

در محضر امام رضا(ع) از عقیده معتزله بحث شد که معتقدند گناهان کبیره بخشیده نمی­شود. امام(ع) در رد عقیده معتزله فرمودند:

امام صادق(ع) فرمودند که قرآن برخلاف این نظر معتزله نازل شده است؛ چرا که خداوند می­فرماید:[15] ان ربک لذو مغفره للناس علی ظلمهم[16]

ضعف مبانی معتزله

معتزله در مسأله وعید با تکیه بر یک معرفت عقلی (حسن و قبح) جواب داده است اما غافل از اینکه معارف عقلی و مفاهیم مختلف شرعی می­توانند در مسأله تأثیرگذار باشند. احاطه بر جمیع مبانی و نسبت سنجی صحیح بین مفاهیم عقلی و شرعی و ارتباط جهات یک مسأله با امور مختلف اعتقادی تماما در تحلیل صحیح یک مسأله تأثیرگذار است.

مقاله

جایگاه در درختواره عقائد فرق

این موضوعات را نیز بررسی کنید:

جدیدترین ها در این موضوع

پیامدهای تصویب لایحه انجمن های ایالتی و ولایتی چه بود؟

پیامدهای تصویب لایحه انجمن های ایالتی و ولایتی چه بود؟

دوره پهلوی را می‌توان دوره رشد و گسترش بهائیت دانست. بسیاری از چهره‌های شاخص بهائیت در این دوره، با بهره‌مندی از حمایت‌های ویژه شاه، سمت‌های سیاسی و اقتصادی متعددی را به دست آوردند.
چگونه عاشورا مسیر اسلامِ شیعی و شیعیانِ ایرانی را تغییر داد؟

چگونه عاشورا مسیر اسلامِ شیعی و شیعیانِ ایرانی را تغییر داد؟

درباره عوامل گرایش ایرانیان به علویان و مذهب تشیع، مورخان و پژوهشگران نظرات متفاوتی بیان کرده‌اند.
چگونگی متخلق شدن به اخلاق فاضله(کیمیای اخلاق)

چگونگی متخلق شدن به اخلاق فاضله(کیمیای اخلاق)

انسان چگونه خودش را به اخلاق فاضله متخلق کند و از رذایل اخلاقی دوری نماید؟ چگونه این معنا را در مرحله عمل پیاده کند؟ علمای اخلاق می‌گویند: ابتدا انسان باید حالت موجود نفس را حفظ کند و سپس به تهذیب رذایل و جبران ضررهای گذشته بپردازد.

پر بازدیدترین ها

No image

قدریه

No image

فرقه معتزله Mu

No image

فرقه واصلیه

No image

فرقه جبّائیه

Powered by TayaCMS