معرفی کتاب الشریعة

 یکى از کتابهاى حدیثى اهل سنت، کتاب ‌الشریعة نوشته امام ابى بکر محمّد بن حسین اُجُرى(280 ـ 360 ق) است. این کتاب با تحقیق ولید بن محمد بن نبیه سیف الناصر، همراه با مقدمه و ارجاعات شیخ عبد القادر الارنوءوط و عاصم بن عبداللّه القریوى در موءسسه قرطبه در سال 1417 ق در مکه مکرمه به چاپ رسیده است.

  کتاب مجموعه 2129 روایت را در خود جاى داده و در موضوعات مختلف، از مباحث اعتقادى گرفته تا مباحث مربوط به خلفا و فضایل صحابه، روایاتى را گرد آورده است. هدف از این نوشته، ضمن معرفى اجمالى موءلّف و کتاب، پرداختن به مطالب مربوط به اهل بیت پیامبر در این کتاب است.

  نویسنده[1] ملقّب به اُجرى و منسوب به دَرُبِ الاجُرْ از محلات بغداد است که بسیارى از اهل علم ساکن آن بوده‌اند؛ امّا برخى گفته‌اند منسوب به اجر، یعنى همان گِل پخته است. وى قبل از سال 330 در بغداد ساکن بوده است و در همان سال جهت زیارت عازم مکّه مى‌شود و از خداوند مى‌خواهد که اقامت در مکّه را روزى او کند. وى از آن تاریخ تا سى سال بعد، یعنى تا هنگام فوت خود، در مکّه ساکن مى‌شود. طبق گفته زرکلى، او در کتاب الشریعة از حدود هشتاد نفر از مشایخ، حدیث نقل نموده است. و بسیارى نظیر ابراهیم بن اسماعیل بن جعفر بن محمّد القاضى، ابو جعفر الحسنى المکى، نیز قاضى الحرمین، و احمد بن عبداللّه بن احمدابو نعیم الاصفهانى الحافظ از او حدیث نقل کرده‌اند. بسیارى از علما در وصف او مطالبى آورده‌اند که به پاره‌اى از آنها اشاره مى‌کنیم.

 

کلام علما حول نویسنده الشریعة

  خطیب بغدادى: کان ثقة صدوقاً دیّناً وله تصانیف.

  ابن البنا: کان اماماً ناصحاً و ورعاً صالحاً و کلامه نیّراً واضحاً.

  ابن خلکان: صنف فی الفقه والحدیث کثیراً و کان صالحاً عابداً.

  یاقوت الحُموى: الفقیه الشافعى کان ثقة صنف تصانیف کثیرة حدث ببغداد.

 

عقیده نویسنده الشریعة

او در روش و عقیده سلفى مى‌اندیشیده است. برخى مذهب فقهى وى را شافعى دانسته‌اند، دسته‌اى نیز او را مالکى و برخى دیگر حنبلى شمرده‌اند.

 

تألیفات

  در منابع گوناگون به حدود 43 کتاب از نوشته‌هاى اُجُرى اشاره شده است.

  عناوین برخى از آنها به این شرح است:

1 . اخلاق حملة القرآن 2 . احکام النساء 3 . اخبار عمر بن عبد العزیز 4 . اخلاق العلماء 5 . ادب النفوس 6 . الاربعین 7.الامر بلزوم الجماعة 8 . کتاب اهل البر و التقوى 9 . کتاب اوصاف الشیعة.

 

کتاب الشریعة

  موءلّف در این کتاب، مسائل اعتقادى را به شیوه اهل سنّت و حدیث ذکر کرده و بخشى را هم به فضایل پیامبر و صحابه اختصاص داده است. وى همچنین به ردّ اندیشه‌هاى اهل بدعت و نقد آراى برخى از فرق مسلمین پرداخته است.

  در بخش دوم کتاب روایات فراوانى درباره اهل بیت پیامبر ذکر شده است.

 

جلد اول

 در جلد نخست کتاب، یک باب (ص149ـ 153) به شهادت امام على(ع) اختصاص دارد و هفت روایت در آنجا ذکر شده است.

  در این هفت روایت، بیاناتى از خود امام على(ع) نقل شده است؛ نظیر سخن معروف آن حضرت در برابر جمله «لا حکم الاّ للّه» خوارج که حضرت فرمود: کلمه حقى است که از آن اراده باطل شده است.

  در این باب از پیامبر(ص) هم روایاتى نقل شده است که حضرت در آنها ویژگیهاى خوارج را بیان فرموده است.

 

جلد سوم

در جلد سوم، بخشى هم (ص 192 ـ 272) مربوط به امام على(ع) است.

  عناوین ابواب این بخش چنین است:

1 . باب ذکر جامع مناقب على بن ابى‌طالب ـ رضى اللّه عنه ـ 2 . باب ذکر محبّة اللّه عزوجل و رسوله لعلى بن ابى طالب 3 . باب ذکر منزلة على ـ رضى الله عنه ـ عند رسول اللّه(ص) بمنزلة هارون من موسى 4 . باب ذکر قول النبى(ص) من کنت مولاه فعلى مولاه و من کنت ولیه فعلى ولیه 5 . باب ذکر دعاء النبى(ص) لمن والى على بن ابى طالب و تولاه و دعائه به على من عاداه 6. باب ذکر عهد النبى(ص) إلى على ـ رضى الله عنه ـ انه لا یحبه الاّ موءمن و لا یبغضه الاّ منافق 7.باب ذکر من اعطى على بن ابى‌طالب من العلم و الحکمة 8 . باب ذکر دعاء النبى(ص) لعلى ـ رضى الله عنه ـ بالعافیة من البلاء مع المغفرة 9 . باب امر النبى(ص) لعلى ـ رضى الله عنه ـ بقتل الخوارج و ان الله عزوجل اکرمه بقتالهم 10 . باب ذکر مقتل امیر الموءمنین على بن ابى طالب ـ رضى الله عنه ـ و ما اعد الله الکریم لقاتله من الشقاء فی الدنیا و الاخرة 11 . باب ذکر ما فعل بقاتل على بن ابى طالب ـ کرم الله وجهه ـ .

  در همین بخش، صفحات 273 تا 290 نیز به حضرت زهرا(ع) اختصاص دارد. ابواب مربوط به حضرت زهرا این چنین است:

1 . فضائل فاطمه ـ رضى الله عنها ـ 2. با ب ذکر قول النبى(ص) أنّ فاطمة ـرضى الله عنها ـ سیدة نساء العالمین 3.باب ذکر اکرام النبى(ص) لفاطمة ـرضى الله عنها ـ و عظم قدرها عنده 4.باب غضب النبى(ص) لغضب فاطمة ـرضى الله عنها ـ 5 . باب ذکر تزویج فاطمة لعلى بن ابى طالب ـ رضى الله عنهما ـ 6.باب ذکر فضل فاطمة ـ رضى الله عنها ـ فی الاخرة على سائر الخلائق.

  موءلّف در بخش بعدى (ص 298 ـ 327) به بیان مطالبى درباره امام حسن و امام حسین ـ علیهما السلام ـ پرداخته است.

  عناوین ابواب این بخش عبارتند از:

1 . کتاب فضائل الحسن و الحسین ـرضى الله عنهما ـ 2 . باب ذکر قول النبى(ص) الحسن و الحسین سیّدا شباب اهل الجنة 3 . باب شبه الحسن و الحسین ـرضى الله عنهما ـ برسول الله(ص) 4.باب ذکر محبّة النبى(ص) للحسن و الحسین ـ رضى الله عنهما ـ 5 . باب حثّ النبى(ص) امّته على محبّة الحسن و الحسین و ابیهما و امّهما ـ رضى الله عنهم اجمعین ـ 6 . باب قول النبى(ص) للحسن و الحسین ـ رضى الله عنهما ـ هما ریحانتاى من الدنیا 7.باب ذکر حمل النبى(ص) للحسن و الحسین ـ رضى الله عنهما ـ على ظهره فی الصلوة و غیر الصلوة 8 . باب ذکر ملاعبة النبى(ص) للحسن و الحسین ـ رضى الله عنهما ـ 9 . باب ذکر اخبار النبى(ص) عن صلاح المسلمین بالحسن بن على ـ رضى الله عنهما ـ 10 . باب ذکر اخبار النبى بقتل الحسین ـ رضى الله عنه ـ 11 . باب ذکر النوح الجنّ على الحسین ـرضى الله عنه ـ 12 . باب فی الحسن و الحسین ـ رضى الله عنهما ـ من احبّهما فللرسول یحبّ و من ابغضهما فللرسول یبغض.

  در بخش بعدى چند باب (ص 328 ـ 338) به حضرت خدیجه اختصاص یافته است.

1 . فصل فضائل خدیجة امّ الموءمنین ـ رضى الله عنها ـ 2 . باب ذکر تزویج النبى(ص) بخدیجة ـ رضى الله عنها ـ و ولدها منه 3 . باب ذکر غضب النبى(ص) لخدیجة ـ رضى الله عنها ـ و حسن ثنائه علیها 4 . اخبار النبى(ص) أنّ خدیجة ـ رضى الله عنها ـ لسیدة نساء عالمها 5.باب بشارة النبى(ص) للسیدة خدیجة ـ رضى الله عنها ـ بما اعد الله عزّوجّل لها فی الجنة.

  موءلّف سپس در بخش دیگرى به بیان جامع فضایل اهل بیت مى‌پردازد و در این قسمت داستان معروف اصحاب کساء را مى‌آورد. وى همچنین به این مطلب اشاره مى‌کند که آیه «إِنمَا یُرِیدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا» درباره امام على(ع) و حضرت زهرا(س) و حسنین(ع) است و اینان همان کسانى‌اند که خداوند به پیامبر دستور داد که در جریان مباهله همراه پیامبر شرکت کنند؛ نویسنده در بخشى جداگانه، در شأن نزول آیه تطهیر هشت روایت ذکر مى‌کند. در یکى از این روایات چنین آمده است: پیامبر به حضرت زهرا(ع) مى‌فرماید: شوهرت و دو فرزندت حسن و حسین را بخوان. حضرت زهرا(ع) آنها را مى‌خواند. سپس وقتى همگى به غذاخوردن مشغول مى‌شوند، آیه تطهیر نازل مى‌گردد. پیامبر آنها را با کساء مى‌پوشاند و مى‌گوید: خداوندا، اینان اهل بیت منند. پلیدى را از آنها دور کن و آنها را پاک بگردان.

  موءلّف در ادامه به این مطلب مى‌پردازد که پیامبر(ص) فرمان داده است که امّت به قرآن و سنّت و نیز به محبّت اهل بیت(ع) تمسّک کنند.

  در این بخش مفاد حدیث ثقلین با مضامین متعدّدى نقل شده است که ما به دو مورد از آنها اشاره مى‌کنیم:

1 . انى قد ترکت فیکم الثقلین احدهما کتاب الله عزّوجلّ و عترتى اهل بیتى، انظروا کیف تخلفوننى فیهما، انّهما لن یفترقا حتى یردا علىَّ الحوض.

 

2 . إنّى اوشک ان ادعى فاجیب و إنّى تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتى؛ کتاب الله عزّوجلّ حبل ممدود من السماء إلى الارض و عترتى اهل بیتى و إنّ اللطیف الخبیر اخبرنى انهما لن یفترقا حتى یردا علىَّ الحوض.

  البته در برخى از این روایات به جاى «عترتى»، «سنّتى» آمده است.

 

 

برگرفته از: مجله علوم حدیث، شماره 25. 

 

 

---