تاریخ تحلیلی

كلمات كليدي : دانش تاريخ، تاريخ تحليلي، نسبيت

نویسنده : (تليخص)هیئت تحریریه سایت پژوه

تاریخ تحلیلی از انواع دانش تاریخ است. تاریخ اندیشیده‌ هگل و تاریخ مبتنی بر ذهن شلینگ، در آثار سایر مورخان یا فیلسوفان علم تاریخ با عنوان «تاریخ تحلیلی» مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. از زمان ولتر به بعد گسترده‌ترین نوع تاریخ‌نویسی مورخان اروپا، تاریخ‌نویسی تحلیلی بوده است و تمام مورّخان و فیلسوفان علم تاریخ در قرن بیستم، تاریخ‌نویسی را منحصر در تاریخ تحلیلی می‌دانند و بیشترین کتاب‌ها و مقالات مربوط به «فلسفه‌ نقادی تاریخ» به نقد و بررسی و تفسیر انواع دانش تاریخ در نوع تاریخ تحلیلی پرداخته‌اند. با این حال، این نوع دانش تاریخ در ایران ناشناخته است و حتی در مجموعه‌ اقسام دانش تاریخِ شهید مطهری قرار ندارد.

تاریخ تحلیلی، نوعی از دانش تاریخ است که به عقیده‌ مورخان و فیلسوفانِ علم تاریخ، عامل «ذهن» نقش اصلی را در آن ایفا می‌نماید. منظور از عامل ذهن، وجود اعتقادات پیشین، فرهنگ خاص اقتباس شده از جامعه، معرفت_‌‌های پیشینی، نظریه‌های تاریخی، فلسفه‌های هستی‌شناسانه یا فلسفه‌های انسان‌شناسانه، اعتقادات مذهبی یا ملّی و هر عامل فکری و ذهنی دیگری است که مورّخ هنگام تاریخ‌نویسی و تاریخ‌نگاری با مجموعه‌ای از این قبیل اندوخته‌ها دست به کار شده است؛ البته به نظر فیلسوفان علم تاریخ، مورّخان از این قبیل افکار و عقاید و اندوخته‌های فکری و فرهنگی آگاه باشند یا نباشند، عامل ذهن در مراحل مختلف تاریخ‌نویسی آنان دخالت دارد.

نقش فرهنگ جامعه در تاریخ تحلیلی

منظور از دخالت ذهن در تاریخ تحلیلی، دخالت افکار و اندیشه‌های مورخ است و افکار مورخ هم محصول فرهنگ جامعه‌ای است که در آن زندگی می‌کند؛ بنابراین، مهم‌ترین عامل تعیین‌کننده در تاریخ تحلیلی، فرهنگ جوامع مختلف است و چون فرهنگ واحدی در جوامع، حتی در جامعه‌ای واحد هم یافت نمی‌شود، تاریخ‌های تحلیلی واحد و یگانه هم وجود ندارد.

نسبیت تاریخ تحلیلی

هنگامی که تاریخ تحلیلی با افزایش تعداد مورخان افزایش یابد و هیچ ملاکی هم برای نقد و بررسی آن وجود نداشته باشد، نتیجه‌ حتمی آن پیدایش «نسبیت» در اعتبار تاریخ تحلیلی است؛ یعنی ارزش معرفتی تاریخ تحلیلی، نسبی و تابع شرایط فرهنگی و اجتماعی مورخان است و با تغییر آن تغییر می‌یابد.

فایده‌ تاریخ تحلیلی

تاریخ تحلیلی فایده‌ عام ندارد و بیشترین بهره‌برداری از تاریخ تحلیلی را افراد، گروه‌ها و طبقاتی در طول زمان برده‌اند که قصد سوء استفاده از تاریخ و سعی در فریب عامه داشته‌اند.