شفاعت در اسلام

شفاعت

این کلمه از ریشه شفع به معنی جفت بوده، در برابر وتر که به معنی تک و تنها است.[1]شفاعت نوعی کمک رسانی از شخص قوی به ضعیف است. به این شخص قوی و کمک رسان، شفیع و به کارش شفاعت و به شخص ضعیف مشفوع گفته می­شود. پس از روشن شدن معنی لغوی باید معنی اصطلاحی آن بازگو شود. اما برای بدست آوردن معنی اصطلاحی شفاعت و حدود و شرائط آن باید ابتدا از قرآن و روایات به یک ملاک صحیح در این زمینه دست یافت و بر طبق آن به نقد اندیشه مخالفین پرداخت.

شفاعت­ در قرآن

آیاتی که در قرآن پیرامون شفاعت آمده است را می­توان به چند دسته تقسیم کرد:

1ـ آیاتی که به طور مطلق شفاعت را نفی می­کند:

الف.پیش از آنکه روزی فرا رسد که نه داد و ستدی هست و نه دوستی ونه شفاعت، از آنچه روزیتان کرده­ایم، انفاق کنید...[2]

ب.و از کسی شفاعتی نپذیرند...[3]

ج.شفاعت شفاعت کنندگان به حال ایشان سودی ندارد...[4]

در این آیات راه­های متصور برای نجات محرومان غیر از ایمان و عمل صالح چه از طریق پرداخت عوض و دیُون مالی و مادی، یا پیوند و سابقه^ء دوستی و یا مسأله شفاعت نفی شده است.

2.آیاتی که شفیع را منحصراً خداوند متعال معرفی می­کند و شفاعت را فقط مخصوص ذات اقدس الهی می­داند. برای شما هیچ سرپرست و شفیعی غیر از خداوند نیست...[5] بگو، شفاعت تماما از آن خداست...[6]

3ـ آیاتی که شفاعت را مشروط به اذن و فرمان خدا می­کند:

چه کسی می­تواند جز به اذن خدا شفاعت کند؟...[7]شفاعت جز برای کسانی که خداوند اذن (اجازه) دهد سودی ندارد...[8]

4ـ آیاتی است که شرایطی را برای شفاعت شونده بیان نموده است که عبارتست از رضایت و عهد خداوند: و جز برای کسی که خداوند رضایت دهد شفاعت نمی­کنند...[9]کسی به شفاعت دست می­یابد که به خداوند و به پیامبر(ص) ایمان داشته باشد و نزد خدا تعهد و پیمان بسته باشد...[10]

5. آیه­ای که صلاحیت شفاعت شدن را از بعضی از مجرمان و گناهکاران سلب می­کند. برای ستمگران نه یاوری هست و نه شفاعتگری که مورد اطاعت باشد...[11]

شفاعت در روایات

در روایات و احادیث تعبیرات فراوانی درباره شفاعت آمده است که در تبیین آیات قرآنی شفاعت وارد شده است مانند:

1. پیامبر اکرم(ص) فرمودند: شفاعت من برای مرتکبین گناهان کبیره از امّتم است.[12]

ابن­ابی­عمیر می­گوید از امام کاظم(ص) پرسیدم چگونه برای مرتکبان گناهان کبیره شفاعت ممکن است، در حالی که خداوند می فرماید: و لا یشفعون الا لمن ارتضی،[13] مسلّم است کسی که مرتکب گناهان کبیره شود، مورد ارتضاء و خشنودی خداوند نیست! امام کاظم(ص) در پاسخ فرمود: هر فرد با ایمانی که مرتکب گناهی می­شود طبعاً پشیمان خواهد شد و پیامبر(ص) هم فرموده پشیمانی از گناه توبه است.... و کسی که پشیمان نگردد مؤمن واقعی نیست و شفاعت برای او نخواهد بود و عمل او ظلم است، همینطور خداوند می­فرماید: ظالمان دوست و شفاعت کننده­ای ندارند.[14]

2.روایات مختلفی وجود دارد که شفاعت کنندگان عبارتند از پیامبر(ص) و اهل­بیت

طاهرینش(ع) و شیعیان و مومنان و عالمان و نیز منکرین شفاعت و دشمنان اهل بیت(ع) و کسانی که نماز را سبک بشمارند، شفاعت نمی­شوند.

شفاعت نزد فرق

شیعه و اکثر فرق اهل سنت به اصل شفاعت اقرار دارند و آن را با آیات و روایات ثابت می­کنند. تنها اختلاف شیعه و سنی در محدوده شفاعت­ کنندگان و شفاعت شوندگان است.[15]اما برخی از فرق اهل سنت به انکار شفاعت پرداخته­اند، مانند وهابیت و خوارج.[16]از معتزله در مورد شفاعت نظرات مختلفی ارائه شده است. برخی ایشان را منکر اصل شفاعت معرفی کرده اند مانند، ابوالحسن خیاط که منکر شفاعت است و برخی شفاعت شوندگان در نظر معتزله را محدود می­دانند و معتقدند که معتزله در مورد آن اختلاف دارد.[17]

مبنای نظریه معتزله

معتزله با اعتقاد به جاودان بودن گناهکاران در جهنم معتقدند[18]که شفاعت مخصوص نیکوکاران و در جهت ارتقاء رتبه ایشان در بهشت صورت می­گیرد. و به عبارت دیگر معتقدند که کسانی که مستحق عذاب الهی هستند شفاعت نمی­شوند.[19]واضح است که این اعتقاد با کلام پیامبر اکرم(ص ) و معصومین(ع) مخالفت دارد.