تفکر در روم باستان

روزنامه ابتکار

تاریخ: یکشنبه 16 مهر ماه 1396

کار بنیادین فکر و علم، کوشش و تلاش منظم برای تعبیر و تفسیر عقلانی و بنیاد شیوه علمانی از جهان پدیده ها و ساخت و بافت زندگی اجتماعی است. این کوشش عقلی و علمی، در واقع، بدون مداخلات ماورایی و متافیزیکی و غیر طبیعی است. تبارشناسی تفکر، در اصل، رد گیری و نشانه شناسی نحوه پیدایش و چگونگی رشد و تکامل کوشش های عقلانی و علمی می باشد ؛ این کوشش ها، گاهی در قالب مکاتب گوناگون فکری و علمی در دوره های مختلف و گاهی در یک دوره معین ظهور و بروز می کند ؛ یعنی، تبارشناسی، تکثر و تعدد اندیشه ها از یک طرف و وحدت و اتصال مکاتب و کوشش های فکری از جانب دیگر را مورد بررسی و شناسایی و تامل قرار می دهد؛ مثلاً، اپیکوریان و رواقیان در یک دوره و عصر معین ظهور کردند و در جوامع تأثیر گذاشتند، یا اندیشه رومی در دوران مدیدی بر ذهن و عمل مردمان بسیاری غالب و مستولی و مسلط بود.

بنابراین، تبارشناسی تفکر، به عمر و مدت و زمان تحقیق و تفحص و پژوهش اصیل و تفکر پویا و نیز فکر غیر اصیل و عقیم، آگاهی می دهد؛ گویی، تبارشناسی، در جست و جوی اتصال ها و انقطاع های فکری و علمی بشری است؛ یعنی، کوشش برای شناخت مراحل تاریخی تفکر و بالندگی فکر و آثار عقلانی و علمی؛ پس بنابراین، تبارشناسی تفکر، در جست و جوی تباهی‌ها و تأسیس های فکری و دانشی است؛ و در این راه نشانه های باقی مانده و اثرهای اندک نیز کافی خواهد بود، چه آثار باستانی مثل تخت جمشید برای تمدن و تفکر ایران باستان، و چه آثار مکتوب مانند کتب بر جای مانده از تمدن و تفکر یونان.

تفکر در روم باستان

روم باستانی بر ساحل شرقی رود تیبر بر تپه هایی که از اراضی پست و باتلاقی کامپانیا سر بر آورده بودند، ساخته شده بود؛ و بنای شهر رم Rum در ۷۵۳ پیش از میلاد، به دست روموس صورت گرفت. دایره المعارف فارسی در واقع، در همان زمانی که یونان دوران شکوفایی و تمدن خود را می گذراند، در شمال غربی آن، یعنی در شبه جزیره ایتالیا، اقوامی می زیستند که از حیث فرهنگ و تمدن بسیار عقب تر از آنان بودند؛ از شهرهای مهم این اقوام، شهر رم بود، رمی ها حکومت جمهوری داشتند، آنان به طور دایم با همسایگان خود در جنگ و ستیز بودند؛ به همین دلیل، جنگاوری در میان رمی ها اهمیت زیادی داشت و پسران خود را پس از دوران کودکی به آموزش های سخت نظامی مشغول می کردند.

در قرن سوم قبل از میلاد، توسعه فتوحات رمی ها موجب شد که با حکومت، کارتاژ، همسایه شوند و بر سر منافع اقتصادی و راه های دریایی و ارتباطی، با یک دیگر بجنگند؛ کارتاژ ها عنوان خود را از پایتخت خود، شهر کارتاژ در تونس فعلی گرفته بودند؛ آنان قسمت های زیادی از سواحل شمال افریقا و جزایر دریای مدیترانه را در اختیار داشتند؛ جنگ های رومیان با کارتاژی‌ها، بیش از نیم قرن طول کشید و سر انجام با وجود رشادت های هانیبال و سرداران کارتاژی، رومیان پیروز شدند و به عمر دولت کارتاژ خاتمه دادند ۱۴۶ ق. م جنگ های رومیان و کارتاژی‌ها به جنگهای پونیک 3 معروف است.

رومیان به تدریج بر پیروزهای خود افزودند و با فتح مصر و آسیای صغیر کشور بزرگ و وسیعی پدید آوردند؛ بدین ترتیب، حکومت روم به امپراطوری روم تبدیل شد، گستردگی بیش از حد قلمرو، برای آن امپراطوری مشکلاتی در پی داشت. همسایگی رومیان با ایرانیان، سر آغاز مسائل بسیاری در سرنوشت دو کشور بود؛ تا این زمان رومیان آشنایی زیادی با حکومت ایران آن زمان یعنی اشکانیان، نداشتند؛ همسایگی آنان با اشکانیان موجب بر خورد منافع و در نتیجه جنگ های بسیاری شد که تا اواخر دوره ساسانیان ادامه یافت؛ این جنگ ها در نهایت موجبات ضعف هر دو کشور را فراهم کرد.

عظمت روم در مقابل یونان نه از حیث ادب و هنر و فلسفه و تفکر نظری و علم بوده است بلکه از حیث وجود امتیازاتی بود که در نزد یونانیان وجود نداشت؛ رومیان در فنون جنگی و تاکتیک نظامی و پیوستگی طبقات اجتماعی بر یونانیان برتری داشتند؛ رومیان، در کشور داری و سیاست ورزی عملی مهارت و آزمودگی داشتند نه در حکمت و معقولات و ذوقیات. بنابراین، فرهنگ و تمدن روم واکنش طبیعی و غریزی در مقابل تمدن و تفکر یونانی بود؛ در واقع، اگر در تمدن یونانی بر حکمت و تفکر و هنر و ادب و نظر، پافشاری می شد، در نگاه رومی، بر شرایط مادی اصرار ورزیده می گشت. یعنی، با استیلای روم بر یونان و قلمرو وسیع سرزمین های دیگر، سنت تحقیق بی غرضانه و خالصانه، کم سو و کم رونق گشت؛ بجای چنین تحقیقی، تحقیق قابل بهره برداری زود رس مورد توجه و اهتمام قرار گرفت؛ یعنی، جهت فکری و سمت و سوی تتبع و کنجکاوی عوض شد.

روم با خود ثبات و توانایی در حکومت و کشورداری را به ارمغان آورد در مقابل تغییر دم به دمی حکومت ها در یونان و دولت شهرهای یونانی. بجای معارف علمی و نظری، معارف عملی و فنی برای بر آوردن نیازهای آنی مطرح گردید؛ جاده های خوب ساخته شد و قوانین منظم تدوین و عملی گشت و سپاه نیرومند شکل گرفت؛ و این امکانات برای زندگی و پیدایش تمدن و حفظ فرهنگ و رونق ارتباطات و توسعه تعاملات کاملاً مورد نیاز بود. در واقع، در تفکر روم باستان، تحصیل قدرت و سودمندی و سودگرایی، جایگاه و نقش اصلی داشت. بدین سان، متفکران و دانشمندان روم باستان، بحث از حقیقت اشیاء و جست و جوی در طبیعت و ماوراء طبیعت و ماده المواد را رها کردند و به کناری گذاشتند و همت و توان و انرژی خود را متوجه تکلیف زندگی و اخلاق و عمل نمودند؛ یعنی، از حکمت نظری به حکمت عملی تغییر فکر و علم دادند و آثار و میراث قابل اعتنا از حکمت های عملی و مواعظ و امثال برای آیندگان به ارث گذاشتند.

یک خصلت و ویژگی مثبت دوران روم باستان، اهمیت دوره طولانی صلح امپراطوری روم بود؛ از زمان تاجگذار، اوگوستوس،۳. ق. م تا قرن سوم میلادی صلح و آرامش نسبی در قلمرو روم باستان برقرار بود و این صلح و آرامش برای پیدایش تمدن و امکان اندیشیدن امری لازم و بنیادی است و اساس زندگی ریشه در استقرار صلح و امنیت دارد. یعنی، تا پایان قرن دوم میلادی، حتی مکاتب رسمی یونان آکادمی و مشاییان و اپیکوریان و رواقیان به کار خود ادامه دادند تا آنکه یوستینیوس بساط این مکاتب را جمع کرد.

مطالعه تاریخ تمدن و تاریخ فلسفه برتراند راسل، و دایره المعارف آزاد، و تاریخ علم جرج سارتن و تاریخ علم کمبریج، برای این بخش مفید است.