تاریخ
گذشتگان مملو از درسها و پندهای ذی ارزش برای آیندگان است و انسانها میتوانند
با بهره برداری درست از تاریخ، مسیر حیات و زندگی صحیح خویش را بشناسند.
فلسفه سیر در زمین
در قرآن کریم مسئله گردش در روی زمین (سیر در
ارض) شش مرتبه و در سورههای آل عمران آیه 137، سوره انعام آیه 6، سوره نحل آیه
36، سوره نمل آیه 69، سوره عنکبوت آیه 20، سوره روم آیه 42 و سوره سباء آیه 18
آمده است که در سوره عنکبوت به منظور اطلاع یافتن از اسرار آفرینش و پنج مرتبه
دیگر به منظور عبرت گرفتن از عواقب دردناک و شوم اقوام ظالم و جبار، ستمگر و آلوده
میباشد. (سوره آل عمران ، آیه 137 و 138) پیش از شما مللی بودند و رفتند در اطراف
زمین گردش کنید تا ببینید چگونه عاقبت هلاک شدند. آنان که وعده خدا را تکذیب کردند.
این حجت و بیان برای عموم مردم و راهنما و پندی برای پرهیزکاران است.
سفر، وسیله شناخت
سفر
وسیله شناخت است، هم شناخت خود، هم شناخت دیگران. چون رنجها و سختیهای مسافرت و
حالتهای فوق العاده، جوهره انسان را مینمایاند و خصلتهای درونی بروز میکند.
حتی انسان میزان تحمل، مقاومت، کاردانی و تجربه خود را هم در سفر میتواند محک
بزند. در سایه سیر و سفر، حق و حقیقت برای انسان آشکار شده و او را به کمالات روحی
و صفات اخلاقی میرساند و در پرتو آن، خوی افراد، همچون آینه ای روشن آشکار میشود؛
زیرا گفته اند: «در دگرگونی حالتها، نهان مردان شناخته میشود». و در سایه همین
شناخت است که پختگی افراد نمایان و کمال آنها آشکار میشود.
کسب
تجربه بدون زحمت
عبرت
گرفتن از زندگی دیگران به مراتب از کسب تجربههای شخصی مهم تر و پر ارزشتر است،
زیرا انسان باید در این تجربهها زیانهایی را متحمل شود تا مسائلی را بیاموزد ولی
به وسیله عبرت گرفتن از زندگی و تجارب دیگران، بی آنکه متحمل ضرر و زیانی شود توشه
گرانبهایی میاندوزد.
بسیار تأثیرگذارتر از کتاب
قرآن مجید تصریح میکند که مطالعه آثار برجای
مانده از گذشتگان که تاریخ زنده و گویا و ملموس پیشینیان است، دلها را بیدار و
چشمها را بینا میکند.گاهی مشاهده یکی از این آثار، آنچنان طوفانی در دل و جان
انسان بر پا میکند که مطالعه چندین کتاب تاریخ قطور چنان اثری ندارد. (تفسیر
نمونه، ج15، ص531) آثاری که در نقاط مختلف زمین از دورانهای قدیم باقی مانده است،
اسناد زنده و گویای تاریخ هستند و ما قبل از تاریخ مدون از آنها بهره مند میشویم.
آثار به جا مانده از گذشتگان و پیشینیان از قبیل اشکال و صور و نقوش، تفکرات و
قدرت و عظمت یا حقارت آن اقوام را به ما نشان میدهد. در صورتی که تاریخ فقط حوادث
وقوع یافته آنها را مجسم میسازد. اثری که این چنین مطالعه ای در بیداری روح و جان
بشر دارد با هیچ چیز دیگری برابری نمیکند؛ زیرا وقتی که در برابر آثار گذشتگان
قرار میگیریم گویا ویرانهها جان میگیرند و استخوانهای پوسیده زیر خاک، قوی و
محکم میشوند و جنب و جوش پیشین خود را آغاز میکنند اما وقتی بار دیگر نگاه میکنیم،
همه را خاموش و فراموش شده میبینیم. مقایسه این دو حالت نشان میدهد که افراد
خودکامه چه کوتاه فکرند که برای رسیدن به هوسهای زودگذر به هزاران جنایت آلوده میشوند.
قانونمند بودن عزّت و سقوط جوامع
از آیات قرآنی بر میآید که عوامل عزّت یا سقوط
جوامع، قانونمند است. چنانکه اگر عواملی مثل انکار و تکذیب حقّ، در زمانی سبب
هلاکت شد، در زمان دیگر هم سبب هلاکت آنانی میشود که به شیوه گذشتگانشان منکر حق
شدند. این گونه است که خداوند در قرآن مجید دستور میدهد تا مسلمانان در روی زمین
به سیر و گردش بپردازند و آثار گذشتگان را در دل زمین یا روی خاک، با چشم خویش
ببینند و عبرت بگیرند.
درس رحمانی نه شیطانی
در
دنیای امروز قدرتهای شیطانی برای گسترش دامنه استثمار خود در سراسر جهان، تمام
کشورها و اقوام مختلف را بررسی کرده و فرهنگ و آداب و رسوم و هنر، صنایع و همچنین
نقاط قوت و ضعف آنها را به خوبی مورد مطالعه قرار میدهند. اما خداوند حکیم در
قرآن کریم خطاب به مؤمنین میفرماید: شما به جای جباران و ستمگران در زمین سیر
کنید و به جای تصمیمهای شیطانی آنها، درسهای رحمانی بیاموزید! نه این که آنچه را
که از نظر اسلام و دین ناپسند است از آنان فرا بگیریم. اسلام طرفدار نوعی از
جهانگردی است که وسیله انتقال فرهنگهای سالم، تراکم تجربهها و اندوختههای
تاریخی، آگاهی از اسرار آفرینش در جهان انسانیت و جهان طبیعت و گرفتن درسهای
طبیعت عبرت آموز از سرنوشت دردناک اقوام فاسد و ستمگر میباشد.