ایثار؛ خوی نیکان

«و من الناس من یشری نفسه ابتغاء مرضات الله والله رئوف بالعباد»

و از مردم کسی است که در طلب رضای خدا از سر جان بگذرد و خدا به بندگانش مهربان است»(بقره: 207).‌

واژه «ایثار» بر وزن افعال از ریشه «اثر» به معنای «مقدم داشتن دیگری بر خود»، «برگزیدن» و «برتری دادن» است. این واژه در اصطلاح به معنای مقدم داشتن دیگری بر خود در کسب سود و منفعتی یا پرهیز از ضرر و زیانی است که نهایت برادری و دوستی بین دو نفر را نشان می دهد.‌

در خصوص فضیلت و اهمیت ایثار روایات مختلفی نقل شده است. در بیان امیرالمومنین علی(ع)، «ایثار»؛ خوی نیکان: «الایثار شیمه الابرار»؛ نهایت نیکوکاری: «الایثار غایه الاحسان»؛ والاترین صفات انسانی: «الایثار اعلی المکارم» و برترین عبادت: «الایثار افضل عباده» معرفی شده است. در روایتی آمده است: «حضرت موسی(ع) به پروردگار متعال عرض کرد: بارالها! بعضی از درجات حضرت محمد(ص) و امتش را به من بنما. خداوند فرمود: ای موسی توان دیدن آن را نداری. اما یکی از مقامات بزرگ او را که به سبب آن، او را برتو و تمام آفریدگانم برتری داده ام به تو می نمایانم. سپس خداوند باطن آسمانها را بر موسی(ع) گشود، پس به مقامی از مقامات آن رسول اکرم(ص) نگریست که نزدیک بود از انوار آن و نزدیکی اش به خدا، جان بدهد. عرض کرد: پروردگارا به چه چیز او را به این بزرگواری رساندی؟ خداوند فرمود: به اخلاقی که آن را درمیان آفریدگانم به آن حضرت اختصاص دادم و آن خلق نیکوی »ایثار« است. ای موسی هیچ یک از آفریدگانم نزد من نیاید که زمانی از عمرش ایثار کرده باشد، مگر اینکه شرم دارم اعمال او را محاسبه کنم و در هر جای بهشتم که بخواهد او را جای دهم». ‌

در قرآن کریم آیات گوناگونی درباره ایثار ذکر شده است و اساساً «ایثار» به دو قسم تقسیم شده است: «ایثار مثبت» و «ایثار منفی». کسانی که حیات آخروی را بر زندگی دنیا ترجیح می دهند، «ایثار مثبت» و کسانی که حیات دنیوی را بر آخرت، بر می گزینند، «ایثار منفی» را اختیار کرده‌اند. از مهمترین آیات قرآن که موضوع ایثار مثبت به صراحت در آن یاد شده است آیه 9 از سوره مبارکه حشر است که به میزبانی صمیمانه انصار از مهاجران، پس از مهاجرت مسلمانان مکه به مدینه، اشاره دارد: «و یوثرون علی انفسهم و لوکان بهم خصاصه؛ و آنان را برخودشان بر می گزینند هر چند بدان محتاج باشند». آیه 16 سوره شریفه اعلی به ایثار منفی اشاره دارد، آنجا که می فرماید: «توثرون الحیاه االدنیا؛ شما زندگی دنیا را برآخرت ترجیح می دهید». آیه صدر بحث، از دیگر آیاتی است که در خصوص «ایثار» نازل شده است. مفسرین شیعه و بسیاری از بزرگان اهل سنت، این آیه را در شان امیرمومنان(ع) می دانند که در لیله المبیت به جای پیامبر(ص) در بسترشان خوابید. ‌

تحقق معنای حقیقی ایثار مستلزم چند امر است:

اول آنکه: نیت و انگیزه شخص فقط رضایت الهی و خشنودی حضرت حق باشد، چنانکه در قرآن کریم آمده است:

«و یطعمون الطعام علی حبه مسکینا و یتیما و اسیرا انما نطعمکم لوجه الله»

غذای خود را با اینکه به آن علاقه (و نیاز) دارند به مسکین و یتیم و اسیر می دهند و می گویند ما شما را به خاطر خدا اطعام می کنیم». ‌

دوم آنکه: آنچه ایثار می کند، خود بدان احتیاج داشته باشد چنانکه در آیه 9 از سوره حشر گذشت: «و یوثرون ... و لو کان بهم خصاصه؛ آنها را بر خود مقدم می دارند هر چند خودشان بسیار نیازمند باشند». روایت شده: ابان بن تغلب در مورد حق مومن بر مومن، از امام صادق(ع) سئوال کرد. امام(ع) در پاسخ فرمودند: «ای ابان، نیمی از مالت را با اوتقسیم کن. سپس به من نظر افکند و به آنـچـه در درونم گذشت توجه کرد و فرمود: ای ابان، هرگاه نصف مالت را با او قسمت کردی و پس از آن نسبت به او ایثار نکردی، تو و اوبا هم برابرید، لیکن هر گاه از نصف دیگر نیز به او ببخشی، در این صورت ایثار کرده و او را بر خود مقدم داشته ای». ‌

سوم آنکه: از منّت گذاری و ریاکاری پرهیز نماید، چنانچه در قرآن کریم می فرماید:

«لاتبطلوا صدقاتکم بالمن و الاذی کالذی ینفق ماله رئاء الناس»

بخششهای خود را با منت و آزار باطل نسازید! همانند کسی که مال خود را برای نشان دادن به مردم انفاق می کند»(بقره: 264).‌