روایات
1- لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْكَ إِلى ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ وَ لا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ وَ اخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنینَ [1]
اگر بعضى از مردان و زنانشان را به چیزى بهره ور ساخته ایم تو بدان نگاه مكن. و غم آنان را مخور. و در برابر مؤمنان فروتن باش.
2- وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْكَ إِلى ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا لِنَفْتِنَهُمْ فیهِ وَ رِزْقُ رَبِّكَ خَیْرٌ وَ أَبْقى [2]
اگر زنان و مردانى از آنها را از یك زندگى خوش بهره مند ساخته ایم، تو به آنها منگر. این براى آن است كه امتحانشان كنیم. رزق پروردگارت بهتر و پایدارتر است.
روایات
كافی
بَابُ الِاسْتِغْنَاءِ عَنِ النَّاسِ
1- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ شَرَفُ الْمُؤْمِنِ قِیَامُ اللَّیْلِ وَ عِزُّهُ اسْتِغْنَاؤُهُ عَنِ النَّاسِ [3]
امام صادق علیه السّلام فرمود: شرافت مؤمن به شب زنده دارى و عزتش به بى نیازیش از مردمست.
2- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِیِّ جَمِیعاً عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِیَاثٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِذَا أَرَادَ أَحَدُكُمْ أَنْ لَا یَسْأَلَ رَبَّهُ شَیْئاً إِلَّا أَعْطَاهُ فَلْیَیْأَسْ مِنَ النَّاسِ كُلِّهِمْ وَ لَا یَكُونُ لَهُ رَجَاءٌ إِلَّا عِنْدَ اللَّهِ فَإِذَا عَلِمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ذَلِكَ مِنْ قَلْبِهِ لَمْ یَسْأَلِ اللَّهَ شَیْئاً إِلَّا أَعْطَاهُ [4]
و فرمود: چون یكى از شما خواهد هر چه از پروردگارش سؤال كند، باو عطا كند، باید از مردم مأیوس شود، و امیدى جز بخدا نداشته باشد، چون خداى عز و جل این را از دلش داند، هر چه از خدا خواهد باو عطا كند.
3- وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ الزُّهْرِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ص قَالَ رَأَیْتُ الْخَیْرَ كُلَّهُ قَدِ اجْتَمَعَ فِی قَطْعِ الطَّمَعِ عَمَّا فِی أَیْدِی النَّاسِ وَ مَنْ لَمْ یَرْجُ النَّاسَ فِی شَیْ ءٍ وَ رَدَّ أَمْرَهُ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی جَمِیعِ أُمُورِهِ اسْتَجَابَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ فِی كُلِّ شَیْ ءٍ [5]
على بن الحسین صلوات اللَّه علیهما فرمود: تمام خیر و نیكى را دیدم كه در بریدن طمع از دست مردم است، و هر كه هیچ امیدى بمردم نداشته باشد و امرش را در هر كارى بخداى عز و جل واگذارد، خداى عز و جل در هر چیزى او را اجابت كند.
4- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى بْنِ أَعْیَنَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ طَلَبُ الْحَوَائِجِ إِلَى النَّاسِ اسْتِلَابٌ لِلْعِزِّ وَ مَذْهَبَةٌ لِلْحَیَاءِ وَ الْیَأْسُ مِمَّا فِی أَیْدِی النَّاسِ عِزٌّ لِلْمُؤْمِنِ
فِی دِینِهِ وَ الطَّمَعُ هُوَ الْفَقْرُ الْحَاضِرُ [6]
امام صادق علیه السّلام میفرمود: حاجت خواستن از مردم موجب سلب عزت و رفتن حیا گردد، و نومیدى از آنچه دست مردمست، موجب عزت مؤمن است در دینش، و طمع فقریست حاضر و آماده.
5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع جُعِلْتُ فِدَاكَ اكْتُبْ لِی إِلَى إِسْمَاعِیلَ بْنِ دَاوُدَ الْكَاتِبِ لَعَلِّی أُصِیبُ مِنْهُ قَالَ أَنَا أَضَنُّ بِكَ أَنْ تَطْلُبَ مِثْلَ هَذَا وَ شِبْهَهُ وَ لَكِنْ عَوِّلْ عَلَى مَالِی [7]
احمد بن محمد بن ابى نصر گوید: بامام رضا علیه السّلام عرضكردم: قربانت گردم برایم باسماعیل ابن داود كاتب توصیه ئى بنویس، شاید از او بهره ئى ببرم، فرمود: مرا دریغ آید كه مانند توئى چنین چیزى طلب كند، تو بر مال من تكیه كن (هر چه خواهى از من بگیر).
6- عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَى عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ نَجْمِ بْنِ حُطَیْمٍ الْغَنَوِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ الْیَأْسُ مِمَّا فِی أَیْدِی النَّاسِ عِزُّ الْمُؤْمِنِ فِی دِینِهِ أَ وَ مَا سَمِعْتَ قَوْلَ حَاتِمٍ-
إِذَا مَا عَزَمْتَ الْیَأْسَ أَلْفَیْتَهُ الْغِنَى إِذَا عَرَّفْتَهُ النَّفْسَ وَ الطَّمَعُ الْفَقْرُ [8]
امام باقر علیه السّلام فرمود: نومیدى و چشم نداشتن بدست مردم عزت دینى مؤمن است، مگر گفتار حاتم را نشنیده ئى كه گوید: چون بنومیدى تصمیم گیرى و دلت بآن شناسان گردد، آن را بى نیازى یابى و طمع را فقر دانى .
7- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ كَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ص یَقُولُ لِیَجْتَمِعْ فِی قَلْبِكَ الِافْتِقَارُ إِلَى النَّاسِ وَ الِاسْتِغْنَاءُ عَنْهُمْ فَیَكُونَ افْتِقَارُكَ إِلَیْهِمْ فِی لِینِ كَلَامِكَ وَ حُسْنِ بِشْرِكَ وَ یَكُونَ اسْتِغْنَاؤُكَ عَنْهُمْ فِی نَزَاهَةِ عِرْضِكَ وَ بَقَاءِ عِزِّك [9]
امیر المؤمنین صلوات اللَّه علیه میفرمود: باید در دلت احتیاج بمردم و بى نیازى از ایشان پیدا گردد، و احتیاج بآنها در نرم زبانى و خوشروئى باشد و بى نیازیت از آنها در حفظ آبرو و نگهدارى عزتت باشد.
باب القناعة
8- الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِی حَمَّادٍ جَمِیعاً عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَائِذٍ عَنْ أَبِی خَدِیجَةَ سَالِمِ بْنِ مُكْرَمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ سَأَلَنَا أَعْطَیْنَاهُ وَ مَنِ اسْتَغْنَى أَغْنَاهُ اللَّهُ [10]
رسول خدا صلى اللَّه علیه و آله فرمود: هر كه از ما سؤال كند باو عطا كنیم و هر كه بى نیازى جوید و سؤال نكند خدا او را بى نیاز سازد.
بحارالأنوار
باب غنى النفس و الاستغناء عن الناس و الیأس عنهم
1- لی، [الأمالی للصدوق ] ل، [الخصال ] مع، [معانی الأخبار] عَنِ الصَّادِقِ ع نَاقِلًا عَنْ حَكِیمٍ غِنَى النَّفْسِ أَغْنَى مِنَ الْبَحْرِ [11]
امام صادق علیه السلام : توانگرى نفْس، بى نیاز كننده تر از دریاست.
2- لی، [الأمالی للصدوق ] مع، [معانی الأخبار] جَاءَ جَبْرَئِیلُ إِلَى النَّبِیِّ ص فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ عِشْ مَا شِئْتَ فَإِنَّكَ مَیِّتٌ وَ أَحْبِبْ مَنْ شِئْتَ فَإِنَّكَ مُفَارِقُهُ وَ اعْمَلْ مَا شِئْتَ فَإِنَّكَ مَجْزِیٌّ بِهِ وَ اعْلَمْ أَنَّ شَرَفَ الرَّجُلِ قِیَامُهُ بِاللَّیْلِ وَ عِزَّهُ اسْتِغْنَاؤُهُ عَنِ النَّاسِ [12]
جبرئیل علیه السلام ـ در مقام پند و اندرز به پیامبر صلى الله علیه و آله ـ گفت : اى محمّد! هر چه مى خواهى زندگى كن، سرانجام مى میرى. هر كس را مى خواهى دوست بدار، سرانجام از او جدا مى شوى. و هر كارى كه مى خواهى بكن، اما بدان كه آن را دیدار خواهى كرد. هنگامى كه نزد پیامبر صلى الله علیه و آله آمد ـ گفت : و بدان كه افتخار مرد به شب زنده دارى اوست و عزّتش در بى نیازى او از مردم.
3- مع، [معانی الأخبار] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ مَعْبَدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ عَنْ یَحْیَى بْنِ عِمْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ كَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع یَقُولُ لِیَجْتَمِعْ فِی قَلْبِكَ الِافْتِقَارُ إِلَى النَّاسِ وَ الِاسْتِغْنَاءُ عَنْهُمْ یَكُونُ افْتِقَارُكَ إِلَیْهِمْ فِی لِینِ كَلَامِكَ وَ حُسْنِ بِشْرِكَ وَ یَكُونُ اسْتِغْنَاؤُكَ عَنْهُمْ فِی نَزَاهَةِ عِرْضِكَ وَ بَقَاءِ عِزِّكَ
امام على علیه السلام پیوسته مى فرمود: باید نیاز به مردم و بى نیازى از آنها، هر دو، در دلت جمع باشد، نیازت به آنها در نرم گویى و خوشرویى تو باشد و بى نیازیت از آنها در حفظ آبرو و نگهدارى عزّت و سر بلندیت.
4- فس، [تفسیر القمی ] مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَیَّارٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْكَ إِلى ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ وَ لا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ وَ اخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِینَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ لَمْ یَتَعَزَّ بِعَزَاءِ اللَّهِ تَقَطَّعَتْ نَفْسُهُ عَلَى الدُّنْیَا حَسَرَاتٍ وَ مَنْ رَمَى بِبَصَرِهِ إِلَى مَا فِی یَدَیْ غَیْرِهِ كَثُرَ هَمُّهُ وَ لَمْ یَشْفِ غَیْظَهُ وَ مَنْ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ لِلَّهِ عَلَیْهِ نِعْمَةً إِلَّا فِی مَطْعَمٍ أَوْ مَلْبَسٍ فَقَدْ قَصَرَ عَمَلُهُ وَ دَنَا عَذَابُهُ وَ مَنْ أَصْبَحَ عَلَى الدُّنْیَا حَزِیناً أَصْبَحَ عَلَى اللَّهِ سَاخِطاً وَ مَنْ شَكَا مُصِیبَةً نَزَلَتْ بِهِ فَإِنَّمَا یَشْكُو رَبَّهُ وَ مَنْ دَخَلَ النَّارَ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ مِمَّنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ فَهُوَ مِمَّنْ یَتَّخِذُ آیاتِ اللَّهِ هُزُواً وَ مَنْ أَتَى ذَا مَیْسَرَةٍ فَتَخْشَعُ لَهُ طَلَبَ مَا فِی یَدَیْهِ ذَهَبَ ثُلُثَا دِینِهِ ثُمَّ قَالَ وَ لَا تَعْجَلْ وَ لَیْسَ یَكُونُ الرَّجُلُ یَنَالُ مِنَ الرَّجُلِ الرِّفْقَ فَیُجِلَّهُ وَ یُوَقِّرَهُ فَقَدْ یَجِبُ ذَلِكَ لَهُ عَلَیْهِ وَ لَكِنْ تَرَاهُ أَنَّهُ یُرِیدُ بِتَخَشُّعِهِ مَا عِنْدَ اللَّهِ أَوْ یُرِیدُ أَنْ یَخْتِلَهُ عَمَّا فِی. یَدَیْهِ
چون این آیه نازل شد که می فرماید: " چشم مدوز بدان چه بهره دادیم به جمعى از آنها، و غم آنها را مخور و فروتن باش در برابر مؤمنان " رسول خدا (ص) فرمود: هر كه دلش آرام نشود به دلجوئى خداوند از اندوه خوردن و بدنیا افسوس دلش پاره پاره شود، و هر كس چشم بمال و حال دیگرى دوزد اندوهش بیش باشد و خشمش درمان نشود و هر كسى معتقد است خدا بدو نعمتى نداده جز خوراك و جامه عملش كوتاه و عذابش نزدیك است، و هر كه صبح كند در غم دنیا بر خدا خشمناك است، و هر كه از آسیبى كه باو رسیده شكوه كند همانا از پروردگارش شكوه دارد، و هر كه از این امت كه قرآن را خوانده بدوزخ رود از آنهاست كه آیات خدا را بمسخره گرفتند، و هر كه در برابر توانگرى فروتنى كند براى درخواست آنچه او دارد دو سوم دینش از دست رفته، سپس فرمود: شتاب مكن، بسا كه مردى از مرد دیگر نرمش و خوشرفتارى بیند و او را محترم شمارد و بسا كه احترامش باو واجب باشد ولى اگر عملش براى خدا باشد یا بخواهد او را از آنچه دارد فریب دهد
5- لی، [الأمالی للصدوق ] أَبِی عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْكِنَانِیِّ عَنِ الصَّادِقِ ع قَالَ قَالَ النَّبِیُّ ص خَیْرُ الْغِنَى غِنَى النَّفْسِ الْخَبَرَ.[13]
پیامبر خدا صلى الله علیه و آله : بهترین توانگرى، توانگرى نفْس است.
6- لی، [الأمالی للصدوق ] ابْنُ الْمُتَوَكِّلِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ ابْنِ عِیسَى عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ قَالَ سَمِعْتُ الصَّادِقَ ع یَقُولُ ثَلَاثَةٌ هُنَّ فَخْرُ الْمُؤْمِنِ وَ زَیْنُهُ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ الصَّلَاةُ فِی آخِرِ اللَّیْلِ وَ یَأْسُهُ مِمَّا فِی أَیْدِی النَّاسِ وَ وَلَایَةُ الْإِمَامِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ ص [14]
امام صادق علیه السلام : سه چیز است كه افتخار مؤمن و زیور او در دنیا و آخرت است : نماز آخر شب و چشم نداشتن به آنچه مردم دارند و ولایت و دوستى او نسبت به امام از خاندان محمّد صلى الله علیه و آله .
7- ما، [الأمالی للشیخ الطوسی ] الْمُفِیدُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْقَاشَانِیِّ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَفْصٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِذَا أَرَادَ أَحَدُكُمْ أَنْ لَا یَسْأَلَ اللَّهَ شَیْئاً إِلَّا أَعْطَاهُ فَلْیَیْأَسْ مِنَ النَّاسِ كُلِّهِمْ وَ لَا یَكُونُ لَهُ رَجَاءٌ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَإِذَا عَلِمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ذَلِكَ مِنْ قَلْبِهِ لَمْ یَسْأَلِ اللَّهَ شَیْئاً إِلَّا أَعْطَاهُ أَلَا فَحَاسِبُوا أَنْفُسَكُمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا فَإِنَّ فِی الْقِیَامَةِ خَمْسِینَ مَوْقِفاً كُلُّ مَوْقِفٍ مِثْلُ أَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآیَةَ فِی یَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ خَمْسِینَ أَلْفَ سَنَةٍ [15]
راوی گوید: از امام صادق (ع) شنیدم كه مى فرمود: هر گاه یكى از شما خواست كه از خداوند چیزى درخواست نكند مگر اینكه باو ببخشاید، باید از تمام مردم نومید گشته، و جز بدرگاه خدا- عزّ و جلّ- امید نداشته باشد، پس هر گاه كه خداوند چنین حالتى را در بنده مشاهده كرد، آن بنده چیزى درخواست نمى كند مگر اینكه باو عطا مى فرماید. آگاه باشید، پس خود بحساب خویشتن برسید پیش از آنكه مورد حسابرسى قرار گیرید، كه بازداشتگاهها و مواقف قیامت (جهت حسابرسى اعمال) پنجاه جا است كه هر موقفى و بازداشتگاهى هزار سال است. سپس حضرت این آیه را خواند: در روزى كه مقدار آن پنجاه هزار سال است.
8- ما، [الأمالی للشیخ الطوسی ] جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ سَهْلٍ عَنْ مُوسَى بْنِ عُمَرَ عَنْ مُعَمَّرِ بْنِ خَلَّادٍ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع قَالَ جَاءَ أَبُو أَیُّوبَ خَالِدُ بْنُ زَیْدٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ص فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَوْصِنِی وَ أَقْلِلْ لَعَلِّی أَنْ أَحْفَظَ قَالَ أُوصِیكَ بِخَمْسٍ بِالْیَأْسِ عَمَّا فِی أَیْدِی النَّاسِ فَإِنَّهُ الْغِنَى وَ إِیَّاكَ وَ الطَّمَعَ فَإِنَّهُ الْفَقْرُ الْحَاضِرُ وَ صَلِّ صَلَاةَ مُوَدِّعٍ وَ إِیَّاكَ وَ مَا تَعْتَذِرُ مِنْهُ وَ أَحِبَّ لِأَخِیكَ مَا تُحِبُّ لِنَفْسِكَ [16]
پیامبر خدا صلى الله علیه و آله ـ آنگاه كه ابو ایّوب خالد بن زید به ایشان عرض كرد: مرا سفارشى كوتاه بفرمایید، تا بلكه آن را حفظ كنم ـ فرمود: تو را به پنج چیز سفارش مى كنم: چشم امید بركندن از آنچه در دست مردم است؛ زیرا كه این [عین] توانگرى است و پرهیز از طمع كه طمع، فقر حاضر است و نمازت را مانند كسى بخوان كه آخرین نماز زندگیش را مى خواند و از كارى كه موجب عذر خواهیت شود دورى كن و براى برادرت همان چیزى را دوست بدار كه براى خودت دوست دارى.
9- ل، [الخصال ] عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع امْنُنْ عَلَى مَنْ شِئْتَ تَكُنْ أَمِیرَهُ وَ احْتَجْ إِلَى مَنْ شِئْتَ تَكُنْ أَسِیرَهُ وَ اسْتَغْنِ عَمَّنْ شِئْتَ تَكُنْ نَظِیرَهُ [17]
امام على علیه السلام : به هركه خواهى خوبى كن، تا فرمانرواى او شوى ، دست نیاز به سوى هركه خواهى دراز كن، تا اسیرش گردى و از هركه خواهى بى نیازى جوى، تا همتاى او شوى.
10- ل، [الخصال ] ثو، [ثواب الأعمال ] مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ سَهْلٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ دَاوُدَ الْیَعْقُوبِیِّ عَنْ أَخِیهِ سُلَیْمَانَ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ رَجُلٌ لِلنَّبِیِّ ص عَلِّمْنِی شَیْئاً إِذَا أَنَا فَعَلْتُهُ أَحَبَّنِیَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ وَ أَحَبَّنِیَ النَّاسُ مِنَ الْأَرْضِ قَالَ فَقَالَ ارْغَبْ فِیمَا عِنْدَ اللَّهِ یُحِبَّكَ اللَّهُ وَ ازْهَدْ فِیمَا عِنْدَ النَّاسِ یُحِبَّكَ النَّاسُ [18]
كسى به پیغمبر (ص) گفت: بمن چیزى بیاموز كه چون انجام دهم خداى آسمانم دوست دارد و هم مردم در روى زمین، فرمود: دل ببند بدان چه نزد خداست تا خدایت دوست دارد، و روگردان از آنچه مردم دارند تا دوستت بدارند.
11- ضا، [فقه الرضا علیه السلام ] نَرْوِی أَنَّ رَجُلًا أَتَى النَّبِیَّ ص لِیَسْأَلَهُ فَسَمِعَهُ وَ هُوَ یَقُولُ مَنْ سَأَلَنَا أَعْطَیْنَاهُ وَ مَنِ اسْتَغْنَى أَغْنَاهُ اللَّهُ فَانْصَرَفَ وَ لَمْ یَسْأَلْهُ ثُمَّ عَادَ إِلَیْهِ فَسَمِعَ مِثْلَ مَقَالَتِهِ فَلَمْ یَسْأَلْهُ حَتَّى فَعَلَ ذَلِكَ ثَلَاثاً فَلَمَّا كَانَ فِی الْیَوْمِ الثَّالِثِ مَضَى وَ اسْتَعَارَ فَأْساً وَ صَعِدَ الْجَبَلَ فَاحْتَطَبَ وَ حَمَلَهُ إِلَى السُّوقِ فَبَاعَهُ بِنِصْفِ صَاعٍ مِنْ شَعِیرٍ فَأَكَلَهُ هُوَ وَ عِیَالُهُ ثُمَّ أَدَامَ عَلَى ذَلِكَ حَتَّى جَمَعَ مَا اشْتَرَى بِهِ فَأْساً ثُمَّ اشْتَرَى بِكْرَیْنِ وَ غُلَاماً وَ أَیْسَرَ فَصَارَ إِلَى النَّبِیِّ ص فَأَخْبَرَهُ فَقَالَ أَ لَیْسَ قَدْ قُلْنَا مَنْ سَأَلَ أَعْطَیْنَاهُ وَ مَنِ اسْتَغْنَى أَغْنَاهُ اللَّهُ
وَ أَرْوِی عَنِ الْعَالِمِ ع أَنَّهُ قَالَ الْیَأْسُ مِمَّا فِی أَیْدِی النَّاسِ عِزُّ الْمُؤْمِنِ فِی دِینِهِ وَ مُرُوَّتُهُ فِی نَفْسِهِ وَ شَرَفُهُ فِی دُنْیَاهُ وَ عَظَمَتُهُ فِی أَعْیُنِ النَّاسِ وَ جَلَالَتُهُ فِی عَشِیرَتِهِ وَ مَهَابَتُهُ عِنْدَ عِیَالِهِ وَ هُوَ أَغْنَى النَّاسِ عِنْدَ نَفْسِهِ وَ عِنْدَ جَمِیعِ النَّاسِ
وَ أَرْوِی شَرَفُ الْمُؤْمِنِ قِیَامُ اللَّیْلِ وَ عِزُّهُ اسْتَغْنَاهُ عَنِ النَّاسِ [اسْتِغْنَاؤُهُ عَنِ النَّاسِ ]
وَ أَرْوِی أَنَّ أَصْلَ الْإِنْسَانِ لُبُّهُ وَ عِزَّهُ دِینُهُ وَ مُرُوَّتَهُ حَیْثُ یَجْعَلُ وَ النَّاسُ إِلَى آدَمَ شرعا [شَرَعٌ ] سَوَاءٌ وَ آدَمُ مِنْ تُرَابٍ
وَ أَرْوِی الْیَأْسُ غِنًى وَ الطَّمَعُ فَقْرٌ حَاضِرٌ
وَ رُوِیَ مَنْ أَبْدَى ضَرَّهُ إِلَى النَّاسِ فَضَحَ نَفْسَهُ عِنْدَهُمْ
وَ أَرْوِی عَنِ الْعَالِمِ ع أَنَّهُ قَالَ قَوُّوا دِینَكُمْ بِالِاسْتِغْنَاءِ بِاللَّهِ عَنْ طَلَبِ الْحَوَائِجِ وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ خَضَعَ لِصَاحِبِ سُلْطَانٍ جَائِرٍ أَوْ لِمُخَالِفٍ طَلَباً لِمَا فِی یَدَیْهِ مِنْ دُنْیَاهُ أَخْمَلَهُ اللَّهُ وَ مَقَّتَهُ عَلَیْهِ وَ وَكَلَهُ إِلَیْهِ فَإِنْ هُوَ غَلَبَ عَلَى شَیْ ءٍ مِنْ دُنْیَاهُ نَزَعَ اللَّهُ مِنْهُ الْبَرَكَةَ وَ لَمْ یَنْفَعْهُ بِشَیْ ءٍ فِی حَجَّةٍ وَ لَا عُمْرَةٍ مِنْ أَفْعَالِ الْبِرِّ
وَ أَرْوِی إِذَا أَرَادَ أَحَدُكُمْ أَنْ لَا یَسْأَلَ رَبَّهُ شَیْئاً إِلَّا وَ أَعْطَاهُ فَلْیَیْأَسْ مِنَ النَّاسِ كُلِّهِمْ فَلَا یَكُونُ لَهُ رَجَاءٌ إِلَّا عِنْدَ اللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ
وَ رُوِیَ سَخَاءُ النَّفْسِ عَمَّا فِی أَیْدِی النَّاسِ أَكْثَرُ مِنْ سَخَاءِ الْبَذْلِ وَ اعْلَمْ أَنَّ بَعْضَ الْعُلَمَاءِ سَمِعَ رَجُلًا یَدْعُو اللَّهَ أَنْ یُغْنِیَهُ عَنِ النَّاسِ فَقَالَ إِنَّ النَّاسَ لَا یَسْتَغْنُونَ عَنِ النَّاسِ وَ لَكِنْ أَغْنَاكَ اللَّهُ عَنْ دُنَآءِ النَّاسِ [19]
روایت داریم كه كسى آمد نزد پیغمبر تا پرسشى كند و شنیدش میفرمود: هر كه از ما بخواهد باو بدهیم، و هر كه بى نیازى پیشه كند خدایش بى نیاز كند و بى پرسش از آن حضرت برگشت، باز نزد آن حضرت آمد و همان گفته را از او شنید و بى پرسش برگشت، تا سه بار چنین كرد، و روز سوم رفت و تیشه اى بعاریت گرفت و بالاى كوه رفت و هیزم گرد آورد و به بازار برد و فروخت به نیم صاع جو (یك كیلو و نیم تقریبا) و خودش با عیالش خوردند. و این كار را ادامه داد تا توانست تبر بخرد، سپس دو شتر جوان و یك برده هم خرید و توانگر شد و نزد پیغمبر (ص) رفت و بآن حضرت گزارش داد و فرمودش آیا نگفتیم: هر كه از ما خواهشى كند باو بدهیم و اگر بى نیازى كند خدایش توانگر كند.
و روایت دارم از عالم (ع) كه فرمود: ناامیدى از آنچه مردم دارند عزت دین او و مردانگى خود او و شرف دنیاى او است و در چشم مردمش بزرگ كند، و در خاندانش والا شود، و نزد عیالش آبرومند گردد، و او توانگرتر مردم باشد پیش خودش و مردم دیگر همه.
و روایت دارم كه: شرف مؤمن شب زنده داریست و عزتش بى نیازى از مردم.
و روایت دارم كه ذات آدمى خرد او است، و عزتش دین او، و مردانگیش آنجا كه مرد باشد، و مردم تا برسند بآدم یك نواخت و برابرند و خود آدم از خاك است.
و روایت دارم كه بى طمعى توانگریست و طمع فقر رو در رو.
و روایت است كه هر كه ندارى خود را بمردم نشان دهد خود را رسوا كرده.
و روایت دارم از عالم (ع) كه فرمود: دین خود را با بى نیازى نیرو دهید به درخواست از خدا و نه مردم، و بدانید هر كه فروتنى كند نزد سلطان جور یا مخالف مذهب بطمع دنیائى كه او دارد خدا او را گمنام و بدنام كند نزد او و باو واگذاردش، و اگر دستش بچیزى از دنیاى او رسد خدا بركتش را ببرد و برایش در حج و عمر و كار خیر سودى ندارد.
و روایت دارم كه هر كه خواهد چیزى از خدا خواهش نكند جز كه باو دهد طمع از همه مردم ببرد و امیدوار بجز خدا عز و جل نباشد.
و روایت است كه سخاوتمندى به قطع طمع از آنچه مردم دارند بیش است از سخاوت بخشش مال.
و بدان كه یكى از علماء شنید مردى بدرگاه خدا دعا میكند كه او را از مردم بى نیاز كند فرمودش مردم از هم بى نیاز نباشند ولى خدایت از مردم پست بى نیاز كند.
12- الدُّرَّةُ الْبَاهِرَةُ، قَالَ الْجَوَادُ ع عِزُّ الْمُؤْمِنِ غِنَاهُ عَنِ النَّاسِ وَ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الثَّالِثِ ع الْغِنَاءُ قِلَّةُ تَمَنِّیكَ وَ الرِّضَا بِمَا یَكْفِیكَ وَ الْفَقْرُ شَرَهُ النَّفْسِ وَ شِدَّةُ الْقُنُوطِ [20]
امام جواد (ع) فرمود: عزت مؤمن بى نیازى او است از مردم. و امام دهم (ع) فرمود: بى نیازى كم آرزوئى و خشنودى است بدان چه بس باشدت و فقر یورش نفس است و شدت نومیدى.
13- نهج، [نهج البلاغة] قَالَ ع عِظَمُ الْخَالِقِ عِنْدَكَ یُصَغِّرُ الْمَخْلُوقَ فِی عَیْنَیْكَ [21]
[و فرمود:] بزرگى آفریننده در اندیشه ات، آفریده را خرد مى نمایاند در دیده ات.