شمایل پیامبر(ص)

كلمات كليدي : سيره نبوي (ص)، شمائل النبي (ص)، خوي و سرشت پسنديده، نمود ظاهري رفتار، تاريخ

نویسنده : منيره شريعت جو

"شمائل" که مفرد آن با واژه‌های "شمال" و "شمل" آمده، در معانی مختلفی به کار رفته است.[1] در قرآن به معنای سمت چپ، در مقابل سمت راست به کار رفته است[2]. معانی دیگری که برای آن ذکر شده، شامل خوی و سرشت پسندیده[3]، طبع، خوی، صورت، چهره، تصویر بزرگان دینی، شکل، شاخه درخت و شاخه نورسته می‌باشد.[4] در مجموع استعمال این لغت در معنای شکل و ظاهر افراد کاربرد بیشتری دارد و در اصطلاح نیز به آن بخش از شخصیت پیامبر(ص) که در رفتار و ظاهر ایشان نمود پیدا کرده و توسط دیگران قابل مشاهده است گفته شده و به شمائل النبی (ص) معروف می باشد.

شمایل پیامبر(ص) در آثار

اولین کتاب‌هایی که در تاریخ نگاری اسلامی توسط مسلمانان به رشته تحریر درآمد، به علت اهمیت زندگانی پیامبر(ص)، درباره سیره ایشان بود، شمائل النبی (ص) بخشی از سیره است که جهت دستیابی به آن می‌توان به چند دسته از آثار مراجعه نمود؛

1- کتاب های تاریخی، حدیث و غیره، که ضمن ارائه رخدادها یا احادیث، به طور متفرقه به شمائل پیامبر(ص) هم اشاره نموده‌اند، مانند کتاب "السیرة النبویه" ابن هشام (م 218 ق).[5]

2- برخی از آثار که بیشتر شامل کتاب های تاریخ عمومی است و در بخش عصر نبوی، زندگانی پیامبر(ص) را به بخش‌های گوناگون از جمله سیره، مغازی، دلایل و از جمله شمایل تقسیم نموده و به صورت جداگانه به این بخش پرداخته اند، همچون بخش الشمائل النبویه کتاب "البدایة و النهایة" از "ابن کثیر دمشقی" (م 774 ق).[6]

3- آثاری که به طور مستقل به شمائل النبی(ص) پرداخته اند، مثل کتاب "شمائل النبی ترمذی" (م 279 ق).[7]

4- آثاری که به طور خاص یک یا چند مورد ازمسائل مطرح در بخش شمائل النبی (ص) را مورد بررسی قرارداده‌اند، همانند تر که النبی (ص) از حماد بن زید بغدادی (م 267 ق)[8] و نقش خواتیم النبی (ص) و الائمه از سید جعفر مرتضی[9].

5- توصیف پیامبر(ص) در سایر کتاب‌های آسمانی و یا روایاتی که از سایر انبیا نقل شده است.[10]

مسائل مطرح در شمائل النبی (ص)

مسائل مطرح، در بخش شمایل پیامبر(ص) با تعریفی که از آن ارائه گردید را می‌توان در سه بخش جای داد؛[11]

1) آداب و سنن پیامبر(ص) در ارتباط با خدا؛ همچون وضو، غسل، عبادت، نماز، روزه، قرائت قرآن، دعا و ذکر، اعتکاف، گریستن.

2) آداب معاشرت با مردم؛ همانند گفتار، خنده، شوخی، معاشرت، استفاده از اشعار و تمثیل‌ها.

3) آداب و سنن فردی؛ مثل چهره، مهر نبوت، مو، خضاب، سرمه کشیدن، جامه، کفش، نعلین، انگشتری، شمشیر، زره، عمامه، ازار، راه رفتن، دستار بستن، نشستن، تکیه دادن، خوراک، گفتار ایشان پیش از غذا و پس از آن، قدح، میوه خوردن، آشامیدن، نظافت، استعمال عطر و مواد خوشبو، سفر، خوابیدن، فراش، تواضع، اخلاق، آزرم، اسامی، نکاح، اولاد، غلامان، مسکن، مدت عمر، وفات، میراث، دیدارهایی که در خواب با پیامبر(ص)صورت گرفته و مسائلی از این قبیل.[12]

شمایل پیامبر(ص) از دیدگاه امام علی(ع) و انجیل

پیامبر(ص) بلند و کشیده قامت بود، موهایش نه کاملا مجعد و نه صاف بود، چهره‌اش گوشت آلود و پف کرده نبود، هرچند به گردی نزدیک تر بود ولی کاملا گرد نبود. رنگ پوستش سپید آمیخته با سرخی بود، چشمانی سیاه و درشت و پلک هایی پرمژه داشت.

فراخ شانه و دارای استخوان بندی درشت بود، بدنش موهای نرم و اندک داشت، رشته‌ای موی ظریف از سینه تا نافش رسته بود، کف دست‌ها و پاهایش ستبر و کشیده و ضخیم بود، چون راه می رفت سریع و متمایل به جلو حرکت می کرد، گویی در سراشیبی حرکت می کند، چون به سویی برمی‌گشت و رو می کرد با تمام بدن برمی گشت. میان شانه‌هایش مهر نبوت قرار داشت که او خاتم پیامبران است. از همگان بخشنده تر و پرحوصله تر و راستگوتر و نرم خوتر بود. تبارش از همگان والاتر و همو از همگان خوش محضرتر بود. هر کس او را برای نخستین بار می دید از او هیبت می‌داشت، کسی که او را توصیف می‌کرد می‌گفت هرگز پیش از او و پس از او چون او ندیدم.»[13]