دروغ؛ بزرگ ترين گناه زبان

بررسی چيستی و آثار دروغ و دروغگویی

نويسنده: محمد خوش روان

دروغ از گناهان کبيره اي است که خداوند وعده آتش دوزخ داده است. بسياري از مردم دروغ را کوچک و کم اهميت مي دانند و براي هر چيز جزيي قسم دروغ مي خورند. دروغگويي آفت انسان و جامعه است و دروغ بستر بسياري از گناهان و خطاهاي ديگر بشر بشمار مي رود. نويسنده در اين مطب به خاستگاه و آثار دروغ براساس آموزه هاي اسلامي پرداخته است.

ريشه و خاستگاه دروغ

دروغ، بيان چيزي است که واقعيت و حقيقت ندارد، ولي آدمي آن را به گونه اي مطرح مي کند که واقعيت و حقيقت است. شخص مي داند آن چه مي گويد حقيقت ندارد و دست کم خودش به حقانيت آن ايمان ندارد، ولي به گونه اي مطرح مي کند که گويي حقانيت داشته و خودش نيز بدان اعتقاد دارد.

اينکه در تعريف دروغ به «عدم ايمان به حقانيت گفته» تاکيد شده از آن روست که گاه ممکن است مطلبي که بيان مي شود حق بوده و واقعيت داشته باشد، اما شخص آن را حق و واقع نمي داند، ولي با اين همه بگونه اي بيان مي کند که گويي حقانيت و واقعيت آن را پذيرفته و گزارشي از حق و واقع مي دهد. چنين شخصي با آنکه مطلب حق و واقعي را بيان مي کند، ولي چون خودش به حقانيت و واقعيت آن اعتقادي ندارد و به گمان خودش گزارش و خبري که مي دهد خلاف واقع و حق است، دروغ مي گويد و دروغگو است.

خداوند در قرآن به اين مسئله توجه داده و درباره منافقان مي گويد: اذا جاءک المنافقون قالوا نشهد انک لرسول الله و الله يعلم انک لرسوله والله يشهد ان المنافقين لکاذبون؛ چون منافقان نزد تو آيند گويند: «گواهي مي دهيم که تو واقعا پيامبر خدايي.» و خدا هم مي داند که تو واقعاً پيامبر او هستي، و خدا گواهي مي دهد که مردم دوچهره سخت دروغگويند. (منافقون، آيه 1)

منافقان دروغ مي گويند؛ زيرا آنان با آنکه شهادت به رسالت مي دهند، ولي باور و اعتقادي به رسالت ندارند. پس آنچه مي گويند خلاف باور و اعتقاد خودشان است و دروغ مي گويند، در حالي که مطلبي که بيان مي کنند حقيقت و واقعيتي انکارناپذير است.

بر اين اساس، کسي که خبري مي دهد و مفاد و محتواي خبر با آنکه حق و واقع است، ولي چون شخص گوينده خبر خلاف آن را معتقد است و آنچه بر زبان مي راند به اعتقاد خودش خلاف واقع و حق است، چنين شخصي دروغ مي گويد.

اما اگر کسي براساس اعتقاد خودش مطلب حق و واقعي را يافته و از آن گزارش مي دهد، با آنکه با تحقيق معلوم مي شود که مطلب بيان شده حق و واقع نيست، چنين شخصي دروغگو نيست؛ زيرا يافته هاي خودش را حق و واقع دانسته و گمان مي کند از واقعيت و حقيقتي خبر مي دهد و گزارش وي راست و صدق است.

با اين بيان معلوم مي شود که دروغ خبري است که به اعتقاد گوينده خلاف واقع است هرچند که مفاد خبري آن حق و واقع باشد. از اينجا دانسته مي شود که اعتقاد گوينده در صدق و کذب خبر نقش دارد و اين گونه نيست که هر کس را بتوان دروغگو دانست. البته ممکن است مطلب، دروغ و خلاف واقع و حقيقت باشد، ولي شخص متهم به دروغگويي نمي شود، بلکه گفته مي شود خبري که بيان کرده دروغ و خلاف واقع بوده است.

به سخن ديگر، بايد ميان خبر دروغ و اتهام دروغگو بودن تفکيک کرد؛ زيرا دروغ، خبري خلاف واقع و حق است، اما دروغگو کسي است که خبري را به اعتقاد خلاف واقع و حق بودن بيان مي کند، هرچند که درواقع و حق، مفاد و محتواي خبر، راست و صادق باشد. بر همين اساس خداوند منافقان را دروغگو معرفي مي کند، در حالي که مفاد خبري آنان راست و صادق است؛ زيرا آنان به زعم و اعتقاد خودشان خبري را مي دهند که خلاف واقع و حق است، هرچند که مطابق حق و واقع است.

خداوند در آيه 105 سوره نحل به نقش اعتقاد در مسئله دروغگو بودن توجه مي دهد و مي فرمايد که اين اعتقاد است که در اتصاف شخص به دروغگو بودن نقش دارد در اين آيه همچنين خاستگاه و ريشه دروغگويي انسان ها نيز بيان مي شود؛ زيرا خداوند مي فرمايد: انما يفتري الذين لايومنون بآيات الله و اولئک هم الکاذبون؛ تنها کساني دروغ مي گويند که ايمان به آيات خدا ندارند، و دروغگويان واقعي آنها هستند.

از نظر قرآن، فقدان ايمان به آيات الهي موجب مي شود شخص گرفتار افترا و دروغ شود؛ زيرا اگر مردم به آيات الهي ايمان داشتند، حقايق هستي را از منظر آن مي نگريستند و در اموري که نمي دانند سخن نمي گفتند و از دروغ در امان مي ماندند و همچنين براي رسيدن به اهداف خويش سخن خلاف حق و واقع بر زبان نمي راندند، اما فقدان ايمان به آيات الهي موجب مي شود تا انسان ها گرفتار افترا و دروغ شوند و به افترا مطالبي را بيان کنند که از نظر آنان خلاف حق و واقع است و اين گونه دروغگو مي شوند.

بزرگ ترين گناه زبان

در ميان گناهان زبان همچون تهمت، غيبت، دشنام و ناسزا و مانند آنها، دروغ بزرگ ترين گناه شمرده مي شود؛ زيرا کليد بسياري از گناهان ديگر است. از همين رو، رسول خدا(ص) در خطبه اش فرموده است: و من اعظم خطايا اللسان الکذب؛ از بزرگ ترين گناهان زبان، دروغگويي است. (بحار الانوار ج 21 ص 211)

اينکه گفته مي شود کليد بسياري از گناهان ديگر همين گناه زباني دروغ است؛ مطلبي است که مي توان از احاديث گوناگون به دست آورد. از جمله در روايت است: مردي خدمت پيامبر رسيد و عرض کرد نماز نمي خوانم و عمل منافي عفت انجام مي دهم، دروغ می‌گويم! کدام را اول ترک گويم؟! پيامبر فرمود: دروغ را و در محضر ايشان تعهد کرد که هرگز دروغ نگويد: هنگامي که خارج شد، وسوسه هاي شيطاني براي عمل منافي عفت در دل او پيدا شد، اما بلافاصله فکر کرد که اگر فردا پيامبر از او در اين باره سؤال کند، اگر بگويد چنين عملي را مرتکب نشده دروغ است و اگر راست بگويد حد بر او جاري مي شود و همين گونه در رابطه با ساير کارهاي خلاف، اين فکر و ترک دروغ، سرچشمه ترک همه گناهان او شد. (تفسير نمونه ج 11 ص 413)

همچنين دروغ از مصاديق بدترين بيماري هاي روحي و رواني است که انسان بدان دچار می‌شود.

امام اميرالمؤمنين(ع) فرمود: علهًْ الکذب اقبح علهًْ؛ بيماري دروغگويي، زشت ترين بيماري است. (ميزان الحکمه ج 3 ص 2676 ح 17428)

نشانه های دروغگويان

چنانکه گفته شد، دروغگويي گفتن سخن برخلاف اعتقاد و واقع و حقيقت است. بنابراين ممکن است با تحقيق، حقيقت و واقعيت را به دست آورد، اما نمي توان به سادگي دانست که اين شخص سخني بر خلاف اعتقادش گفته است تا او را متهم به دروغگويي کرد؛ چرا که ممکن است اعتقادش به واقع و حق بودن مطلب باشد. اسماء بنت عميس مي گويد: به پيامبر گفتم: اگر يکي از ما در مورد چيزي که ميل دارد بگويد ميل ندارم، اين دروغ شمرده مي شود يا نه؟ پيامبراکرم(ص) فرمود: دروغ، نوشته مي شود حتي دروغ کوچک هم نوشته خواهد شد. (بحارالانوار ج 72 ص 258)

پيامبر عظيم الشأن در جايي ديگر فرمود: خيانتي بزرگ است که به برادرت سخني بگويي که تو را راستگو مي شمارد و تصديقت مي کند، ولي تو به او دروغ بگويي. (نهج الفصاحه ص 450 ح 2120)

پس مطلب و مفادي را برخلاف اعتقاد گفتن از مصاديق دروغگويي است. همين مسئله موجب مي شود که تشخيص راستگو از دروغگو سخت شود. بنابراين شناخت دروغگو از راستگو خود هنري است که بايد آن را به دست آورد. در روايات راه هايي براي شناخت دروغگويان بيان شده است.

راوي مي گويد از امام صادق(ع) شنيدم که فرمود: نشانه دروغگو اينست که از آسمان و زمين و مشرق و مغرب خبر مي دهد و سخن مي گويد، اما وقتي از حرام و حلال خدا مي پرسي چيزي ندارد که بگويد. (کافي ج 2 ص 340 ح 8)

امام علي(ع) نيز مي فرمايد: درغگو و مرده هر دو يکسانند، زيرا برتري زنده بر مرده اين است که به او اعتماد مي شود، پس وقتي در اثر دروغگويي به سخن او اطمينان نشود، زنده بودن او بي فايده گشته، همانند مرده مي شود. (غررالحکم ج 2 ص 139 ح 2104)

آثار دروغ

براي دروغ و اخبار کذب و خلاف واقع و دروغگويي و بيان اخباري به اعتقاد خلاف واقع بودن، آثاري در آيات و روايات بيان شده که به برخي از آنها اشاره مي شود:

1. رسوایی: دروغگو به هدف نهان کردن حق و واقع دروغ مي گويد و اين گونه به هدف خود مي رسد، ولي از آنجا که معمولادروغ بودن هر امري در نهايت بعد از مدتي آشکار مي شود، دروغگو در بين مردم رسوا مي گردد؛ چنانکه اميرمومنان(ع) فرموده است: الکذب عيب فاضح؛ دروغ عيبي رسوا کننده است. (بحارالانوار، ج 66، ص 313، ح 7) با توجه به اينکه شخص عاقل مي داند که روزي دروغ آشکار مي شود، به تدبير عقلاني خويش مي داند بايد دروغ نگويد تا روزي رسوا نشود و وضعيت خود را در ميان مردم بدتر نکند. از اين رو خردمندان دروغ نمي گويند. حضرت علي(ع) بر همين اساس مي فرمايد: ما کذب عاقل و لازني مومن؛ هيچ عاقلي دروغ نمي گويد؛ و هيچ مؤمني زنا نمي کند. (بحارالانوار ج 66 ص 313 ح 7) به سخن ديگر، انسان عاقل مي داند که عاقبت دروغگويي رسوايي و بي اعتمادي و خواري است، چنانکه انسان با ايمان هم مي داند که زنا عواقب وخيم و غيرقابل بخششي دارد. پس عاقل و مؤمن چنين اعمالي را مرتکب نمي شوند که عاقبت بدي را بدنبال دارد.
2. بدترين خصلت: دروغ از مصاديق سيئات است و بر اساس روايات، بدترين نوع از بدي ها دروغ مي باشد. چنانکه اميرمؤمنان(ع) فرموده است: لاسوء اسوء من الکذب؛ هيچ بدي و زشتي بدتر از دروغگويي نيست. (بحارالانوار ج 72 ص 259 ح 23) پس براي اينکه انسان گرفتار بدترين خصلت ها نشود از دروغ حتي به شوخي پرهيز کند تا به اين زشتي دچار نشود.
3. ويل دوزخ: کسي که دروغ مي گويد گرفتار چاه ويل دوزخ خواهدشد. پيامبر اکرم(ص) فرمود: واي بر کسي که دروغ مي گويد تا ديگران را با آن بخنداند، واي بر او، واي بر او! (کنزالعمال، ج 3 ص 621 ح 8215) ناگفته نماند که ويل يکي از چاه هاي ژرف در دوزخ است و اينکه گفته مي شود ويل بر او يعني آن مکان ژرف، جايگاه او باد!
4. هلاکت: برخلاف تصور باطل که دروغ را راه برونرفت از مشکلات و راه نجات ورهايي مي دانند بايد گفت که دروغ چاه مشکلات و بلايا و عامل هلاکت انسان است. پيامبر اکرم(ص) فرموده: در پي راستي باشيد، اگر چه فکر کنيد که مايه هلاکت است، چرا که راستگويي موجب نجات است؛ و از دروغگويي پرهيز کنيد اگرچه پنداريد عامل نجات است، زيرا آن مايه هلاکت و نابودي است. (نهج الفصاحه ص 226 ح 1127)
5. محروميت از بهشت: پيامبر گرامي اسلام(ص) فرمود: سه نفر بوي بهشت را نمي چشند: 1- فردي که خود را به غير پدرش نسبت دهد؛ 2- کسي که بر من دروغ ببندد؛ 3- کسي که برخلاف آنچه به چشم ديده سخن بگويد. (نهج الفصاحه، ص 251، ح 1231)
6. در جهنم: صدق، در بهشت و دروغ، در دوزخ است. پيامبر بزرگوار اسلام(ص) فرمود: راستي پيشه کنيد که آن دري از درهاي بهشت است و از دروغ بپرهيزيد، که آن دري از درهاي جهنم است (کنزالعمال، ج 3، ص 346، ح 6862)
7. کليد پليديها: چنانکه گفته شد برخي از گناهان، خاستگاه و ريشه گناهان ديگر هستند. دروغ از جمله گناهاني است که موجب مي شود تا گناهان ديگري را انسان مرتکب شود. بيان شد که چگونه پيامبر(ص) براي رهايي شخص از گناهان ديگر، او را به ترک دروغ فرمان مي دهد؛ زيرا با دروغگويي، در گناهان و بلکه همه پليدي ها به روي ا نسان باز و زمينه انجام آنها فراهم مي شود.

امام حسن عسکري(ع) فرمود: جعلت الخبائث کلها في بيت و جعل مفتاحها الکذب؛ تمام پليديها و زشتيها در خانه اي نهاده شده که کليد آنها دروغگويي است. (نزههًْ الناظر و تنبيه الخاطر ص 145 ح 13).

8- عامل فجور و دريدگی: دروغ موجب مي شود که انسان دريده شود و خود را در چنان آزادي عمل و رفتار ببيند که جز بي بند و باري پيامدي ندارد. پيامبر اکرم(ص) مي فرمايد: کار بهشت راستگويي است، چون بنده راست بگويد نيکي کند و چون نيکي کند در امان خواهد بود و وقتي در امان باشد وارد بهشت شود و کار جهنم دروغگويي است، چون بنده دروغ بگويد کار بد کرده است وقتي کار بد کرد به کفر گرايد و چون به کفر گرايد به جنهم برود (نهج الفصاحه ص 421 ح 1988) آن حضرت همچنين فرمود: از دروغ بپرهيزيد، زيرا دروغ انسان را به فسق و فجور مي کشاند و فسق و فجور هم انسان را روانه آتش جهنم مي کند. (جامع الاخبار ص 417 ح 1157)

9- دستاوردهای سه گانه دروغ: امام علي(ع) مي فرمايد: يکتسب الکاذب بکذبه ثلاثا: سخط الله عليه و استهانه الناس به، و مقت الملائکه له؛ دروغگو با دروغ خودش سه چيز به دست مي آورد: 1- خشم الهي بر او؛ 2- اهانت مردم نسبت به او؛ 3- سرزنش فرشتگان نسبت به او. (ميزان الحکمه ج 3 ص 2678 ج 1746)

۱۰- فراموشی: دروغگو فراموشکار مي شود و چون دچار فراموشي نسبت به دروغش می‌شود رسوا مي گردد. پس دروغگو بي حافظه هم است؛ چنانکه عبيد بن زراره گويد از امام صادق(ع) شنيدم که مي فرمود: از چيزهايي که خدا آن را مايه رسوايي و زيان دروغگويان قرار داده است، فراموشي است. (کافي ج 2 ص 341 ح 15)

11- تباهي دين و سنگينی بار گناه: امام علي(ع) فرمود: کثره الکذب تفسد الدين و تعظم الوزر؛ دروغ زياد، دين انسان را تباه مي سازد و بار گناه او را سنگين مي کند. (غرر الحکم ج 4، ص 597، ح 7123)

12- ننگ دنيا، عذاب آخرت: امام علي(ع) فرمود: دروغ گويي مايه ننگ و عار در دنيا و موجب عذاب آتش در آخرت است. (غرر الحکم ج 2 ص 31 ح 1708)

13- روسياهی و شومی دروغگو: در پندهاي پيامبر(ص) آمده است که فرمود: اي علي! بپرهيز از دروغ زيرا دروغ چهره را سياه مي کند و پيش خدا از دروغگويان نوشته مي شود. راستگويي چهره را سفيد مي کند و پيش خدا راستگو ناميده مي شود و بدان که صدق، مبارک و دروغ شوم است. (بحار الانوار، 77، ص 69)

14- کاهش روزی: اموري موجب افزايش و کاهش رزق و روزي است؛ دروغ موجب کاهش روزي است؛ بنابراين اگر روزي ما کاهش يافته بايد بدانيم که يکي از عوامل ممکن است دروغ باشد. پيامبر اکرم(ص) فرمود: الکذب ينقص الرزق؛ دروغگويي رزق و روزي انسان را کاهش مي دهد. (کنز العمال ج 3 ص 623 ح 8220)

15- محروميت از نماز شب: امام صادق(ع) فرمود: انسان دروغي مي گويد در نتيجه از نماز شب محروم مي شود وقتي از نماز شب محروم شد از رزق و روزي هم محروم مي شود. (بحارالانوار ج 72 ص 259 ح 26)

16- از دست دادن نور: هر انساني نوري دارد که با دروغ از ميان مي رود. پيامبر اکرم(ص) فرمود: شوخي نکن که وقار تو از بين مي رود و دروغ نگو که نور تو نابود مي شود. (نهج الفصاحه ص 521 ح 2486) البته ممکن است مراد از نور همان نور ايمان باشد. بنابراين انسان مؤمن بايد بداند که با دروغگويي ممکن است نور ايمان از دست برود.

17- متهم دائمی: دروغگو همواره متهم خواهد بود هرچند که راست بگويد. حضرت علي(ع) فرمود: دروغگو در آنچه بگويد متهم است، اگرچه دليل و برهان قوي داشته باشد و گفتارش هم راست باشد. (غرر الحکم ج 2 ص 64 ح 1849) پس دروغگو، هرچند راست بگويد، سخنش را دروغ مي پندارند.

18- خواری و ذلت: امام علي(ع) فرمود: الکاذب مهان ذليل؛ انسان دروغگو خوار و ذليل است. (غرر الحکم ج 1 ص 93 ح 339) يعني خواري و ذلت او را به دروغگويي مي کشاند، يا دروغ موجب خواري او مي شود.

19- از دست رفتن ايمان: امام علي(ع) فرمود: هيچ بنده اي حقيقت ايمان را نمي يابد، مگر اينکه دروغ را چه جدي باشد يا شوخي رها کند. (محاسن برقي ص 118 ح 126) حسن بن محبوب گويد: به امام صادق(ع) گفتم: آيا مؤمن بخيل مي شود؟ فرمود: بله. گفتم: مؤمن ترسو مي شود؟ فرمود: آري. گفتم: دروغگو مي شود؟ فرمود: نه دروغگو و نه جفاکار می‌شود. سپس فرمود: انسان مؤمن ممکن است هر سرشت و طبيعتي پيدا مي کند بجز خيانت و دروغ. (اختصاص مفيد ص 231) حلبي گويد: از امام صادق(ع) شنيدم که مي فرمود: انسان مؤمن خوي و خلقش دروغگويي و بخل ورزي و فسق و فجور نيست، ولي چه بسا گناهاني صغيره را گاهي انجام دهد ولي ادامه نمي دهد. (بحار الانوار ج 6 ص 20 ح 11)

20- نفاق: دروغ نشانه نفاق و دروغگو، منافق است. پيامبر خدا(ص) فرمود: سه چيز است که در هر کس باشد منافق است اگرچه روزه بگيرد و نماز بخواند و حج و عمره هم انجام بدهد و بگويد من مسلمان هستم: 1- کسي که وقتي سخن مي گويد دروغ بگويد، 2- هنگامي که وعده اي بدهد تخلف ورزد، 3- وقتي امين شمرده شود خيانت کند. (نهج الفصاحه ص 268 ح 1280)

             روزنامه كيهان، شماره 21134 به تاريخ 27/5/94، صفحه 8 (معارف)