تفکّر

تفکّر

قال الرضا(ع): «لیستِ العبادهُ کثرهَ الصیام و الصلاهِ و إنّما العبادهُ کثره التّفکرِ فی أمرالله» (ابن شعبه حرانی، تحف العقول، احمد جنّتی، ص972)

از جمله مسائلی که در قرآن و روایات مورد تأکید قرار گرفته تفکّر و اندیشه است؛ به‌طوری که در روایات، عبادت خداوند به تفکّر و اندیشه در مورد خداوند تعبیر شده است. قرآن کریم می‌فرماید:

«الَّذینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیاماً وَ قُعُوداً وَ عَلى‌ جُنُوبِهِمْ وَ یَتَفَکَّرُونَ فی‌ خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلاً»[1]

خدا را در حال ایستاده و نشسته، و آن گاه که بر پهلو خوابیده‌اند، یاد مى‌کنند و در اسرار آفرینش آسمانها و زمین مى‌اندیشند (و مى‌گویند:) بار الها! اینها را بیهوده نیافریده‌اى.

در این آیه ابتدا، به ذکر و سپس به فکر اشاره شده است؛ یعنى تنها یادآورى خدا کافى نیست؛ آن گاه این یادآورى ثمرات ارزنده‌اى خواهد داشت که آمیخته با تفکّر باشد؛ همانطور که تفکّر در خلقت آسمان و زمین اگر آمیخته، با یاد خدا نباشد، نیز به جایى نمی‌رسد. چه بسیارند دانشمندانى که در مطالعات فلکى خود و تفکّر مربوط به خلقت کرات آسمانى، این نظام شگفت‌انگیز را مى‌بینند، امّا چون به یاد خدا نیستند، عینک توحید بر چشم ندارند و از زاویه شناسایى مبدء هستى به آنها نگاه نمى‌کنند، از آن نتیجه لازم تربیتى و انسانى را نمى‌گیرند.[2]

بنابراین ذکر و فکر، همراه یکدیگر ارزشمندند. برخی ذکر مى‌گویند، ولى اهل فکر نیستند و کسانى اهل فکر هستند، ولى اهل ذکر نیستند. آنچه سبب رشد و قرب می‌شود، ذکر و فکر دائمى و همیشگی  است؛ نه موسمى و گذرا. چرا که «یَذْکُرُونَ» و«یَتَفَکَّرُونَ» فعل مضارع‌ هستند که نشان از استمرار دارند.[3] انسان اگر دائم در حال تفکّر باشد، چنین اندیشه و فکری راه سعادت را به‌سوی او باز خواهد کرد و به رشد و بالندگی و سعادت انسانی دست پیدا خواهد کرد و مسلما چنین فکر و اندیشه‌ای در مسیر عبادت و بندگی خداوند خواهد بود.

بنابراین تفکر و اندیشه دریچه‌ای است تا انسان، خدا را بشناسد و از راه تفکّر در مورد مخلوقات خداوند، به عظمت او پی ببرد و با اندیشه و تفکر به این نتیجه دست یابد که خداوند انسان را عبث، بیهوده، بدون هیچ تکلیف و بدون ثواب و عقاب خلق نکرده است؛ به‌همین جهت عبادت تنها منحصر در نماز و روزه نیست؛ بلکه عبادتی کامل است که همراه با تفکّر در مورد خداوند باشد؛ تفکری که معرفت و شناخت خداوند را به‌دنبال داشته باشد.[4]

البته از این نکته نباید غفلت کرد که در روایات، همواره بر این مطلب تأکید شده که انسان در مورد آفرینش و نعمت‌های الهی فکر کند و از اندیشه و تفکّر در مورد ذات خداوند بازداشته شده است؛ چراکه هیچ کس قادر نیست به کنه ذات خداوند متعال پی ببرد. پیامبر اکرم(ص) می‌فرمایند:

«تفکّرُوا فی آلاء الله و لا تفکّروا فی الله»[5]

در مورد نعمت‌های الهی بیندیشید، ولی در مورد ذات خداوند فکر نکنید.

پی نوشت:
• [1]. آل عمران/191.
• [2]. مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ اول، 1374، ج3، ص216.
• [3]. قرائتی، محسن؛ تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ یازدهم، 1383، ج2، ص224.
• [4]. مجلسی، محمدباقر؛ بحارالانوار، بیروت، مؤسسه الوفا، 1404هق، ج68، ص322 و 323.
• [5]. سیوطی، جلال‌الدین؛ الدرّالمنثور فی‌تفسیر المأثور، قم، انتشارات کتابخانه آیه‌الله مرعشی نجفی، 1404هق، ج2، ص11.