تحصن

تحصن كلمات كليدي : تحصن، بست نشيني، مصونيت، تحت الحمايگي

این واژه در لغت به‌معنای پناه گرفتن در قلعه و در حصارشدن است. تحصن ابتدا به مفهوم بست‌نشینی بود، ولی به مرور زمان مفهوم متمایزی پیدا کرد و بیشتر در قالب اعتراض سیاسی ظاهر شد. بست‌نشینی در ابتدا به مفهوم پناه بردن افراد مجرم یا مغضوب یا مظلوم به مکان محترم و مقدّس، برای دادخواهی یا مصون ماندن از تعرض بود. به تدریج در مکان‌های خاص دیگری، هم‌چون زرادخانه‌ها و اصطبل‌ها و طویله‌های شاهان و اعیان و سفارتخانه‌ها و تلگراف‌خانه‌ها، نیز بست‌نشینی می‌شد.

در طی زمان از مفهوم بست‌نشینی مفاهیم دیگری، هم‌چون تحت‌الحمایگی و مصونیت و اعتصاب و امان و کاپیتولاسیون و بیمه و تحصن، پدیدار شد که شکل رسمی‌تر و قانونی‌تر یافتند. تحت‌الحمایگی و کاپیتولاسیون در چارچوب حقوق بین‌الملل و اعتصاب و بیمه و تحصن در قوانین اساسی داخلی، حدود قانونی دارند.

تا اواسط دورۀ قاجار غالباً برای دادخواهی بست‌نشینی می‌شد، اما با تحولات سریع و رشد آگاهی‌های سیاسی و اجتماعی که بیشتر بر اثر تماس با غرب صورت گرفت، مکان‌های امن و خاص، محل اعتراض‌های سیاسی علیه دولت شد. نفوذ اندیشه‌های تجدد‌طلبی از کشورهای اروپایی و قفقاز، زمینه‌ساز ایجاد و گسترش تشکل‌ها و اتحادیه‌های سیاسی و اقتصادی شد که از آن به بعد، هستۀ اصلی مبارزات سیاسی را در قلب اعتصاب و تحصن شکل دادند. رشد آگاهی سیاسی مردم نیز، تشکل‌ها و گروه‌های اجتماعی و اقتصادی و مذهبی؛ هم‌چون اصناف و روحانیون را وارد سیاست کرد که سهم مهمی در ایجاد تحصن‌ها داشتند.

مهم‌ترین تحصن‌های سیاسی، در دورۀ قاجار و قبل از مشروطیت بود که در پیروزی نهضت مشروطه اثر مهمی داشت. تحصن تجار در سفارت انگلیس به منظور درخواست از مظفرالدین شاه برای تأسیس مجلس و اجرای احکام شرع و برقراری عدل و آزادی از جملۀ آنهاست.

پس از انقلاب مشروطه، تحصن رسمی‌تر شد. در پی مخالفت محمدعلی‌شاه با مشروطیت، مردم در سفارت عثمانی و حرم حضرت عبد العظیم تحصن کردند تا او را به پذیرش مشروطه وادارند.

در حکومت رضاشاه تحصن ممنوع شد. در دورۀ محمدرضا شاه تا 1342ش تحصن‌های گسترده‌ای در اعتراض به حکومت او شد، ولی از آن تاریخ به بعد، اعتراضات بیشتر به صورت تظاهرات و درگیری‌های مستقیم مردم و حکومت درآمد.

با کودتای 28 مرداد 1332 و ایجاد خفقان سیاسی و به دنبال آن با سرکوب قیام پانزده خرداد 1342 مبارزات سیاسی متحول شد و به برخورد مستقیم حکومت با مردم انجامید. در چنین فضایی، اعتراضات سیاسی مسالمت‌آمیز مانند تحصن ثمری نداشت. با شروع حرکت‌های ضد حکومت و تظاهرات عمومی از ابتدای 1357ش که به پیروزی انقلاب اسلای انجامید. چند تحصن نیز صورت گرفت. تحصن، 67 تن از استادان دانشگاه‌ها در ساختمان وزارت علوم در تهران از آن جمله است. در همین واقعه، استاد کامران نجات‌اللهی، عضو هیئت علمی دانشکدۀ پلی‌تکنیک (دانشگاه امیرکبیر کنونی)، هدف گلولۀ سربازان گارد شاهنشاهی قرار گرفت و جان سپرد.