افتراق های جنسیتی Sexual Divisions

كلمات كليدي : افتراق¬هاي جنسيتي، مردان و زنان، سلسله مراتب.

نویسنده : داوود رحیمی سجاسی

در حالی که جنس به تفاوت‌های فیزیکی بدن اشاره می‌کند، جنسیت به تفاوت‌های روان‌شناختی، اجتماعی و فرهنگی بین زنان و مردان مربوط می‌شود. امروزه جامعه‌شناسان بیش از پیش چگونگی متفاوت بودن وضع زنان و مردان از لحاظ نصیب‌ها و فرصت‌های قابل دسترسی را مورد تحقیق قرار می‌دهند. به عنوان مثال در مشاغلی که بوسیلۀ مردان و زنان در پیش گرفته می‌شود، افتراق روشنی از نظر جنسیت وجود دارد و زنان به طرزی متراکم در پاره‌ای از اشتغالات معین تمرکز یافته‌اند.

"لنور وتیزمَن" و همکارانش که نقش جنسیت را در برخی از کتاب‌های پیش دبستانی تحلیل کرده‌اند، چندین تفاوت آشکار در نقش‌های جنسیتی یافته‌اند. پسرها نقش بسیار بزرگتری در تصویر و داستان‌ها بازی می‌کرده‌اند تا دخترها و از نظر تعداد به نسبت یازده پسر در برابر یک دختر بودند و اگر حیواناتی را که دارای هویت جنسی بودند را نیز منظور کنیم این نسبت 95 درصد به یک بوده است.

فعالیت پسرها و دخترها هم متفاوت بود، پسرها به کارهای ماجرا جویانه و فعالیت‌های بیرون از خانه که مستلزم استقلال و نیرومندی بود می‌پرداختند و هرجا که دختران ظاهر می‌گردیدند، به گونۀ انفعالی و اکثراً محدود به فعالیت‌های درون خانه نشان داده بودند. دختران برای پسران غذا می‌پختند و خانه را تمیز می‌کردند و یا انتظار بازگشت آن‌ها را می‌کشیدند. تا اندازه‌ای این وضع در مورد مردان و زنان بزرگسال هم که در کتاب‌های قصّه نشان داده شده بود، صدق می‌کند زنانی که همسر و مادر نبودند؛ موجوداتی خیالی مانند جادوگران یا مادر خوانده‌های پویان بودند. در تمام کتاب‌هایی که مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت، حتّی یک زن وجود نداشت که شغلی در بیرون از خانه داشته باشد بر عکس مردان در نقش‌های متعددی مانند رزمنده، پلیس، قاضی، شاه و غیره تصویر گردیده بود. همچنین مطالعات صورت گرفته در مورد کارتون‌هایی که بیش از همه بیننده دارند، نشان می‌دهند که تقریباً همۀ شخصیت‌های برجسته در این کارتون‌ها مرد هستند و مردها بر کارهایی فعال که توصیف گردیده مسلّط‌ هستنند.

در مدرسه و گروه‌های همسالان نیز مجموعه‌ای از عوامل به گونه‌ای متفاوت بر دختران و پسران تأثیر می‌گذارند. تفاوت‌های برنامۀ درسی پسران و دختران مثل علوم خانه‌داری برای دختران و فلزکاری برای پسران دیده می‌شود و یا پسرها و دخترها اغلب تشویق می‌شوند که ورزش‌های مختلفی یاد بگیرند. محافل دوستی در درون و بیرون مدرسه هم معمولاً تمایزی خاصّ برای پسران و دختران قائل است. این سیاق آموزشی و تربیتی خانواده و رسانه، در سایر نهادها هم جریان دارد و بالتبع در نوع حضور زنان و مردان در اجتماع هم تأثیرگذار است. مثلاً معمولاً زنان پله‌های پایین‌تر سلسله مراتب شغلی را اشغال می‌کنند؛ مثل منشی‌گری یا کارهای دفتری و کمتر تخصّص‌های حرفه‌ای در سطوح بالا دارند و حتّی اگر شغلی را هم بگیرند در آن‌ها کمتر امکان ترفیع و ترقّی وجود دارد و یا حقوق و مزایای کمی دارد و یا کارهای نیمه وقت دارند.

تقسیم کار مبتنی بر جنسیت در کارهای خارج از منزل نیز تا حدودی زاییدۀ اختلاف فرصت‌های آموزشی برای مردان و زنان است. به طور کلّی حضور زنان در مراحل عالیۀ نردبان آموزشی کمتر از مردان است و شواهد هم نشان می‌دهد که تا به حال زنان عموماً آموزش کمتری از هر نوع در مقایسه با مردان دریافت می‌کنند.

یکی از مظاهر بسیار آشنای عدم توازن جنسیتی در نظام آموزشی این است که زنان عموماً به انتخاب رشته‌های به‌خصوصی گرایش دارند و به ویژه از علوم و تکنولوژی دوری می‌جویند. این طرز انتخاب رشته به نوبۀ خود بر اقسام مشاغلی که در دسترسشان قرار دارد، تأثیر می‌گذارد. امتیازهای منفی زنان را در زمینۀ اشتغال باید با نقش بالفعل یا بالقوۀ آن‌ها در خانواده نیز مرتبط دانست. از آنجا که بار اصلی کار منزل بر دوش زنان قرار دارد، خواه ناخواه این وضع دامنۀ انتخاب شغلی را بر ایشان محدود می‌کند. بعلاوه کارفرما و کارگر هر دو معمولاً تحت تأثیر اعتقاد رایجی قرار می‌گیرند که می‌گویند جای زن در خانه است و کردارشان را نیز با چنین عقیده‌ای تطبیق می‌دهند. بالاخره باید گفت که خود زنان هم طوری در جامع بار می‌آیند که باور می‌کنند همسر و کدبانو بودن برایشان مناسب‌تر از توقّع تحصیل برابری با مردان در صحنۀ اشتغال است.

علی‌رغم آنچه در تربیت متفاوت و آموزش متنوع و در نتیجه اختلاف در اشتغال پایگاه‌های اجتماعی بین مردان و زنان گفته شد، این فرایند در کشورمان متفاوت است؛ زیرا با آنکه تمایزات جنسیتی در آموزش و تربیت جریان دارد ولی نحوۀ انتخاب رشته‌های دانشگاهی و حتّی تحصیلات عالیه نه تنها در انحصار مردان نیست بلکه در زمان حاضر زنان ظرفیت بیشتری از دانشگاه‌ها و تحصیلات عالیه را به خود اختصاص داده‌اند. گرچه در آینده این روند می‌تواند به بحران در ازدواج یا اشتغال کشیده شود و این خود نیاز به برنامه‌ریزی و ظرفیت‌سازی متناسب دارد.