مناسک/شعایر Rites

كلمات كليدي : مناسك، كاركرد مناسك، مناسك گذار، مناسك تقويت

نویسنده : سمانه خالدی

شعایر «از کلمه لاتینی Ritus، با ریشه Ar که در زبان هند و اروپایی به معنی تنظیم است، گرفته شده که توسط آرنولد وان جنپ[1] انسان‌شناس بلژیکی(۱۹۵7-۱۸۷۳) مطرح شده است.

مناسک را مجموعه‌ای از قواعد رایج در یک کیش می‌دانند. خود کیش، به منزله اظهار ستایش و احترام به مقام الهی به طور جمعی است. چنین به نظر می‌رسد که در آغاز، مناسک شامل طرز تلقی‌ها، حرکات و اعمال می‌شد که یا در جهت هماهنگ گردیدن و یا تماس یافتن با نیروهای طبیعی و موجودات نامرئی و یا به منظور آرام ساختن آنان پدید آمده بود. همواره قربانی‌ها در جریان مناسک، جای برجسته و مهمی داشته‌اند».[2]

مناسک قوانین رسمی و ظاهری باورهای مذهبی هستند. این قوانین و مقررات می‌توانند در اشکال و دستورالعمل‌های خاصی، نقش‌هایی که به شرکت‌کنندگان مختلف می‌دهند؛ مثل پوشیدن جامه‌های مورد قبول، آوازهای دسته‌جمعی با کلمات دقیق و از پیش تعیین‌شده و دعا کردن، متجلی می‌شوند. برای مثال در اجرای مراسم خاصی مثل تطهیر(غسل تعمید) یا روزه و یا بزرگداشت یک حادثه تاریخی و.... افراد دقیقاً باید از دستورات خاصی پیروی کنند. در زمان اجرای مناسک، رفتارهای خود را با نیت درونی، برای برقراری ارتباط با جهان نامرئی هماهنگ کنند تا خواسته‌های شخصی‌شان برآورده شود. جداسازی مناسک که باورداشتها و نمادهای مذهبی است از رفتارهای مذهبی بسیار دشوار است. زیرا این دو بسیار توأمان و درهم آمیخته‌اند؛[3] به عنوان مثال باورکنندگان در مناسک به غیر از نیت، معنایی نمادین به رفتار خود می‌دهند. مثلاً روشن کردن شمع در مقبره امام‌زاده با روشن کردن شمع برای تزئین میز غذاخوری تفاوت فاحشی دارد.

بنابراین مناسک می‌توانند ترکیبی از مجموعه‌ی اعمالی مثل روزه گرفتن تا دعایی ساده برای طلب بخشش و ... را با هم شامل شوند. مناسک الزاماً تنها مناسک مذهبی نیستند. در تاریخ ادیان، مناسک، صور و اقسامی چند می‌یابند: نظیر مناسک زراعی، جادویی، تدفینی، استغفاری و مراسمی که برای حوادث اساسی و مهم زندگی مثل زناشویی، مرگ، تولد و ... رخ می‌دهد. ممکن است در عمل تداخلی بین این تقسیم‌بندی‌ها رخ دهد.[4]

کارکرد مناسک

رفتارهای مناسک‌آمیز ممکن است برای مردمی که این رفتارها را انجام می‌دهند چندان نفعی در بر نداشته باشند اما در واقعیت امر، مناسک می‌تواند کارکرد بنیادی تقویت همبستگی گروهی را انجام دهد.

برای مثال اعمال دسته‌جمعی که مسلمانان انجام می‌دهند؛ مثل خواندن نماز عید فطر یا اعمال شب قدر و یا زانوزدن‌های مؤمنان کاتولیک هنگام پای گذاشتن و بیرون رفتن از کلیسا، به ادغام رفتارهای فردی در یک ساختار گروهی کمک می‌کند و در نتیجه اضطراب را کاهش می‌دهد، زیرا وقتی که یک فرد عملی را با گروه انجام می‌دهد، احساس تعلقش به گروه بیشتر می‌شود؛ «آنتونی والراس(1966) یادآوری شه است که مقولات گسترده‌ای از رفتار مناسک آمیز با مذاهب گوناگون در نقاط مختلف جهان همراهند که کارشان تقویت حس همبستگی است. این مقولات عبارتند از نیایش، موسیقی، اعمال جسمانی، دعا خوانی، جشنها، قربانی کردن و...کارکرد دیگر مناسک، پیشبرد دگرگونی است. هر چند که آن دگرگونی در عمل رخ می‌دهد، ممکن است با آن چیزی که یک گروه مذهبی آشکارا خواستارش بود یکسره تفاوت داشته باشد. انسان‌شناسان مناسک را بر حسب نوع دگرگونی مورد انتظار آنها به دو دسته تقسیم می‌کنند؛ یکی مناسک گذر و دیگری مناسک تقویت».[5]

مناسکی که گذار فرد از یک موقعیت اجتماعی به موقعیتی دیگر را نشان می‌دهند، مناسک گذر نامیده می‌شوند. تولد، بلوغ، ازدواج پدر و مادرشان و...همگی موقعیتهایی را برای یک چنین مراسمی به وجود می‌آورند. به نظر آرنولد ون‌ گنب(1960) مناسک گذار معمولاً سه مرحله جداگانه دارد که عبارتند از: مناسک جدایی، مناسک انزوا و مناسک ادغام دوباره. در بسیاری جوامع، گذار از کودکی به موقعیت بزرگسالی، با مناسک معضل همراه است که به گونه‌ای نمادین پایان کودکی را نشان می‌دهد، سپس دوره جدایی جسمانی از زندگی معمول اجتماعی رخ می‌دهد و سرانجام ادغام دوباره در جامعه به عنوان یک عضو بزرگسال، مراسم خاصی انجام می‌گیرد.[6] مناسک دیگر که به دگرگونی مورد انتظار کمک می‌کنند، مناسک تقویت نام دارند. مناسک تقویت معمولاً معطوف به طبیعت و یا کل جامعه است. هدف اعلام شده این مناسک، تقویت و تحکیم فراگردهای طبیعی است که برای بقای جامعه ضرورت دارند و یا در جهت تأیید دوباره یا پایبندی جامعه به یک رشته از ارزشها و باورداشتهای خاص عمل می‌کنند.[7] مثل مراسمی که برای گرامیداشت و حفظ محیط زیست با رفتارهای خاصی صورت می‌گیرد.