عشق چیست و راهکار آن کدام است؟

پرسش:

عشق چیست و راهکار آن کدام است؟

پاسخ:

پاسخ: معنای عشق: در لغت: «عشق» را محبت شدید و علاقه‌ی افراطی و دل بستگی زیاد نسبت به یک شئ و یا یک شخص معرفی کرده‌اند. محقق بزرگ طوسی در شرح اشارات بوعلی می‌نویسد: والحب اذا افرط سمی عشقاً (محبتی که از اندازه زیادتر شود و از حد خود بگذرد عشق می‌نامند). آیةاللَّه جوادی آملی نیز در کتاب حماسه و عرفان به همین معنا اشاره دارند. ریشه‌ی این واژه از «عشقه» گرفته شده است، و آن نام گیاهی است که بر تنه‌ی درخت می‌پیچد، آب آن را می‌خورد رنگ آن را زرد می‌کند و بالاخره آن را خشک می‌کند و خود با طراوات می‌ماند. اما در اصطلاح: عشق را از کیفیات نفسانی قلمداد می‌کنند که به سبب سیطره‌ی شدید تفکر در زیبایی و نیکویی محبوب و کثرت مشاهده‌ی شئون اطوار و آثار حسن معشوق در نفس و جان آدمی تحقق می‌یابد. از نظر بوعلی عشق حقیقی در تمام موجودات ساری و جاری است عشق حقیقی همان ابتهاج، سرور، نشاط ناشی از تصور ذات معشوق می‌باشد. عشق در قرآن و روایات: واژه عشق در قرآن نیامده اما مفهوم آن که محبت شدید و دل باختن به محبوب می‌باشد وجود دارد در سوره‌ی بقره آیه‌ی 165 آمده است: «الَّذِینَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبَّاً لِلَّهِ» آنها که ایمان دارند عشقشان به خدا (از مشرکان نسبت به معبودهایشان) شدیدتر است. عده‌ای از مترجمان و مفسران «أَشَدُّ حُبَّاً» را به عشق ترجمه کرده‌اند. در سوره‌ی یوسف نیز آمده: (وقتی جریان محبت و علاقه‌ی شدید زلیخا به یوسف در شهر منعکس شد) گروهی از زنان شهر گفتند: همسر عزیز، جوانش (غلامش) را به سوی خود دعوت می‌کند عشق این جوان در اعماق قلبش نفوذ کرده است. در روایات واژه‌ی عشق و مفهوم آن مستقیماً به کار رفته است به عنوان نمونه از پیامبر اکرم(‌صلی الله علیه وآله) حکایت شده: «افضل الناس من عشق العبادة فعانقها واحبها بقلبه و باشرها بجسده و تفرغ لها» بهترین مردم کسی است که به عبادت عشق بورزد و با عبادت هم آغوش گردد و از قلب، دوستش بدارد و آن را با بدن انجام دهد و خود را در اختیار آن بگذارد. سخن دیگر از امیر بیان و مولای متقیان در خطبه 108 نهج‌البلاغه می‌فرماید: «من عشق شیئاً غشی بصره و أمرض قلبه و...» هر که عاشق چیزی شود چشمش را کور ساخته و دلش را بیمار گرداند (به طوری که عیب آن را ننگریسته، زشتی‌اش را نیکوبیند). این محبت شدید در ادعیه و مناجات اهل بیت نیز بکار رفته است. عشق در کلام بزرگان: یکی از موهبت‌های بزرگ و ارزشمند الهی به انسان خاکی، کیمیای ناشناخته‌ی عشق می‌باشد؛ حالتی که منشأ تمام کمالات والای نفسانی و یکی از مهم‌ترین عوامل حرکت، آگاهی و رشد در انسان می‌باشد و جایگاه بالای قلب، مکان و ظرف آن می‌باشد. حریم عشق را در گه بسی بالاتر از عقل است‌ کسی این آستان بوسد که سر در آستین دارد بعضی فرموده‌اند: عشق ستاره‌ای برافروخته از تجلی حسن معشوق ازلی است که آدمی و پری، طنین هستی اویند و آنقدر این عشق مقدس است که دست فرشته به آن نرسد. عشق معجونی است که همه‌ی جهان زنده به اوست و جنبش افلاک به برکت اوست. مولانا عشق را وصف ایزد و از اوصاف خداوند بی‌نیاز می‌داند. عشق از اوصاف خدای بی‌نیاز عاشقی بر غیر او باشد مجاز عشق رها شدن از پلیدی‌ها و عیب هاست، و سوختن در برق عشق نوازشگر دل و روح آدمی است. هر که را جامه زعشقی چاک شد او ز حرص و جمله عیبی پاک شد نکته‌ی پایانی مقدمه اینکه جناب عارف حکیم صدرالمتألهین می‌گوید: «عشق» عین «وجود» است و وجود عین عشق است، هر دو عین حسن و جمال است و مراتب و درجات عشق به اندازه‌ی مراتب وجود است و این دو با هم ملازم هستند، و بین تمام موجودات عالم جریان دارد. انواع عشق: برای عشق تقسیم‌بندی‌های متعددی نقل شده اما معروف‌ترین آنها این گونه است: 1. عشق حقیقی: که همان محبت الهی، عشق به لقاء محبوب حقیقی، که ذات احدیت می‌باشد. 2. عشق مجازی: عشق‌های غیرحقیقی و زودگذر و ظاهری که بین موجودات است که منحصر به انسان هم نیست بلکه ممکن است یک طرف انسان و طرف دیگر موجودات دیگر باشد. عشق‌های وهمی و خیالی در محدوده‌ی عشق‌های مجازی می‌باشد. راه حل‌ها: با این مقدماتی که بیان شد و تقسیماتی که درباره‌ی عشق مطرح گردید حال ببینیم اگر جوانی به دلایلی دچار عشق‌های مجازی شد و در وجود خود احساس گناه کرد برای معتدل کردن این عشق چه باید بکند. آنچه مهم است کنترل عقلایی و دینی این احساسات می‌باشد تا فرد دچار گرفتاری‌ها و دردهای جسمی و روحی نگردد و این علاقه و دوست داشتن در مسیر معین به اندازه‌ی مشخص جهت دهی شود. وگرنه موجب بر هم خوردن برنامه‌ی سعادت او می‌گردد. آری؛ حکما گفته‌اند: «شدت و ضعف محبت» متناسب است با «میزان درک کمال محبوب». توضیح مطلب: هر چه «معرفت و آگاهی» انسان نسبت به خوبی‌ها و کمالات محبوب بیشتر شود «محبت» به او نیز بیشتر می‌شود. مثال: شما شخصی را به عنوان دوست انتخاب می‌کنید در هر ملاقات و ارتباط جدید هر چه از خوبی‌های او با خبر می‌شوید محبت شما به او بیشتر می‌شود. مثلاً در ملاقات اولی به خاطر ورزشکار بودن به او علاقه‌مند شدید ولی بعد متوجه می‌شوید دانش‌آموز موفقی هم هست و در کنار درس و موفقیت در ورزش، حافظ قرآن نیز هست هر چه از کمالات و خوبی‌های او بیشتر آگاه می‌شوید علاقه‌ی شما به او بیشتر می‌شود. با توجه به مطالبی که گذشت ما می‌بینیم گاهی برخی افراد به همدیگر علاقه‌مند می‌شوند در حالی که هیچ شناختی نسبت به هم ندارند و بعد هم که ملاقات‌ها بیشتر می‌شود کمال و خوبی خاصی در محبوب خود نمی‌بیند ولی علاقه‌ی او بیشتر می‌شود و این محبت آنقدر شدید می‌شود که گاهی به مرحله عشق می‌رسد. این واقعیت چطور با آن قاعده‌ی بالا سازگار است؟! قاعده‌ی بالا می‌گوید: «هر چه کمالات بیشتر باشد علاقه بیشتر می‌شود.» ولی اینجا می‌بینیم کمالی وجود ندارد ولی علاقه و عشق آمده. به نظر می‌رسد پاسخ این باشد که برخی افراد بویژه بعضی جوانان بعد از ملاقات اولی و علاقه‌ی ابتدایی که به محبوب خود پیدا می‌کند از محبوب خود یک شخصیت ایده آل و با کمالی، در ذهن خود می‌سازد و به آن شخصیت که در ذهن و خیال خود دارد علاقه‌مند می‌شود و هر روز کمالاتی را برای او فرض می‌کند و خوبی‌ها و حسن‌هایی را برای او توهم می‌کند، و براساس آن شخصیت و محبوب خیالی و مفروض که برای خود ساخته، محبت او بیشتر می‌شود و عشق و علاقه و دفاع از او نیز لحظه به لحظه افزایش می‌یابد. در حالی که خود او می‌داند و همه اطرافیان هم می‌دانند که: آن محبوب این کمالات را که ندارد هیچ، ارزش این همه دفاع و وقت صرف او کردن را هم ندارد. ولی او کمالات و ارزش‌هایی را برای او تصور کرده و دارد با آن عشق بازی می‌کند تا حدی که معایب او اصلاً دیده نمی‌شود و گاهی «معایب» را نیز «محاسن» می‌شمارد. راه حل اول: برای خروج از این بن بست و رهایی از بند عشق‌های مجازی این چنینی، انسان باید قدری «تفکر» کند و شخصیت محبوب خود را از زیر ذره‌بین «عقل» بگذراند و ببیند آیا واقعاً او، این همه کمال را دارد و اصلاً عیبی ندارد که من این مقدار برای او ارزش قائل شده‌ام؟! به عبارت دیگر چنین افرادی اگر به «واقعیت‌گرایی» نزدیک شوند و از «خیال بافی و توهم» فاصله بگیرند بخش عمده‌ای از مشکلشان حل می‌شود. و محبت آنها به افراد، اعتدال پیدا می‌کند و بسیاری از مشکلات که بر سر عشق مجازی هست. برای او حل می‌شود. راه حل دوم: نیازهای «عاطفی» و «جنسی» دو عاملی هستند که انسان را به سوی دوست داشتن و عشق ورزیدن به دیگران سوق می‌دهد و این یک امر طبیعی است. با توجه به این مقدمه باید ببینیم: این عشقی که ایجاد شده آیا ریشه‌ی عاطفی دارد یا ریشه‌ی جنسی، اگر علاقه‌ی جنسی است آیا معشوق از جنس مخالف است یا همجنس. که هر کدام از این موارد پاسخ خاص خود را می‌طلبد. که به طور اجمال اشاره می‌کنیم. ـ اگر ریشه‌ی این عشق و علاقه - که انسان را دچار این مشکل کرده - مسائل «عاطفی» است شخص باید این خلأ را از درون خانواده پر کند. با علاقه به پدر و مادر و برادر و خواهر این خلأ عاطفی را از بین ببرد تا نیاز به جایگزینی افراد دیگر نباشد تا انسانی در دام عشق‌های مهلک مجازی بیفتد. ـ اگر این علاقه «جنسی» است و معشوق هم از جنس موافق است انسان باید در مورد عاقبت اخروی و دنیوی این نوع عشق و علاقه خوب فکر و مطالعه کند. چنانچه حضرت علی‌(علیه السلام) می‌فرماید: «هر وقت خواستید کاری انجام دهید، اول در مورد عاقبت آن کار، تفکر عمیق بکنید.» از این رو عاقبت اخروی این کار، که عاقبتی عذاب آلود است و عاقبت دنیوی آن هم که جدای از آبروریزی و لگدمال شدن شخصیت انسان، فرد را دچار بیماری‌های جسمی و روحی خطرناک می‌کند و استعدادهای انسان را ضایع می‌کند و از شکوفا شدن آن جلوگیری می‌کند. و اگر این علاقه‌ی عاطفی یا جنسی، به جنس مخالف است که راه حل‌های خود را می‌طلبد از جمله: 1.انسان مساله را با خانواده خود در میان گذارد و رسماً از معشوق خود برای ازدواج خواستگاری نماید و از این کار هراسی در دل نداشته باشد. البته باید با توکل بر خدا و همراه با شناخت و مشورت با دیگران و بدون عجله و با انجام تحقیقات کامل این امر صورت گیرد. اما اگر جواب آنها منفی بود یا شرایط ازدواج وجود نداشت چه باید کرد؟ 2. بعد از صبر و بردباری، تصمیم بگیرد به طور قاطعانه و با اراده‌ی محکم و توکل بر خدا او را به فراموشی بسپارد، مهم‌ترین عامل در این مرحله اینست که مطمئن باشد در آینده‌ی نزدیک او را فراموش خواهد کرد و انشاء اللَّه مورد بهتری برای او پیدا خواهد شد. 3. ایجاد پیوند و رابطه‌ی قلبی عمیق با خالق زیبائی‌ها و کمالات یعنی خداوند متعال، با این عقیده، که هر چه زیبایی و کمال در عالم هست از اوست. و عشق به او، پایدار است و بقیه‌ی عشق‌ها فانی و زودگذر است. 4. با برنامه‌ریزی دقیق و منظم، وقت خود را با مطالعه، ورزش، کار و تلاش اقتصادی و رفاقت و مجالست با دوستان مذهبی و با شرکت در مجالس اهلبیت، اوقات خود را به نحو احسن غنی سازی کند، و سعی شود از بیکاری و پرداختن به امور بیهوده و خلوت گزینی و گوشه‌گیری پرهیز شود. تا خود به خود ذهن انسان از این محبت‌ها خالی گردد. 5. دوران جوانی پر از شور و هیجان و احساس است این نوع مسایل طبیعی است و با اندک بهانه‌ای بوجود می‌آید و با اندک بهانه و تلاشی فراموش می‌شود. به عنوان مثال: همین قدر که انسان متوجه شود محبوب او با شخص دیگری ارتباط دارد، از او دلگیر می‌شود و کم‌کم به قطع رابطه می‌انجامد. 6. در نظر خود بین دو عشق مجازی و حقیقی که مربوط به خدا و اولیاء خداست مقایسه‌ای بنماید به اینکه عاشقان حقیقی در وجود خود عزت نفس - حقیر شدن مشکلات - تأثیر نداشتن تعریف و مدح دیگران - احساس امنیت و آرامش و ثبات قدم داشتن - و محبوب شدن پیش دیگران را دارند. به خلاف عشق‌های غیرحقیقی که خفت و خواری و حقیر شدن را به دنبال دارد. یادآوری: لازم به ذکر است که جوانان در این مرحله احتیاج به مشاوره‌ی حضوری با متخصصان این امر را دارند.