تحول علوم قرآنی در پرتو نهضت باقرالعلوم(ع)

دوران امامت امام محمدباقر(ع)، دوره‌ای مهم و بسیار حساس بود. تلاش‌های امام سجاد(ع) برای آشنا کردن دوباره مسلمانان با آموزه‌های ناب اسلامی، شرایط را برای ارائه گسترده‌تر معارف دینی فراهم کرده بود و امام باقر(ع) توانستند با مدیریت مناسب شرایط، از فضای به وجود آمده برای ترویج اسلام ناب و زدودن غبار انحرافات، بهترین بهره را ببرند. یکی از عرصه‌های مهمی که آن حضرت در آن به فعالیت پرداختند، حوزه تفسیر بود. تعداد متنابهی از احادیث و روایات مربوط به تفسیر کلام وحی، از ناحیه امام پنجم شیعیان(ع) صادر شده است. آن‌چه در پی می‌آید، فرازهایی از کتاب ارزشمند «حیات فکری و سیاسی امامان شیعه(ع)» ، تألیف استاد «رسول جعفریان» است که در آن، ضمن اشاره به ویژگی‌های دوران امامت امام باقر(ع)، شرحی از تلاش‌های آن حضرت برای ارائه مفاهیم ناب دینی در حوزه‌های مختلف و از جمله تفسیر، ارائه شده است.

گنجینه حدیثی باقرالعلوم(ع(

با نگاهی کوتاه به مستندات فقهی و تفسیری شیعه، به خوبی می توان دریافت که بخش زیادی از روایات فقهی، اخلاقی و تفسیری شیعه، از امام باقر علیه السّلام نقل شده است. وسائل الشیعه و کتاب‌های تفسیری مانند «البرهان» از بحرانی و «صافی» از فیض کاشانی، در برگیرنده احادیث زیادی در زمینه تبیین مسائل فقهی و توضیح آیات قرآن و شأن نزول آن هاست که از آن حضرت، روایت شده است. علاوه بر این‌، مقدار زیادی اخبار تاریخی درباره امیرالمؤمنین(ع) و جنگ صفین نیز از امام باقر علیه السلام نقل شده است. همچنین، در زمینه اخلاقیات، جملات گهربار و پرمغزی از امام باقر علیه السّلام روایت شده است؛ جملات قصاری که در نهایت زیبایی، برخاسته از روح عصمت و کمالات درونی امام(ع) است. اربلی نوشته که اخبار انبیا، فراوان از امام باقر علیه السّلام نقل شده است و مردم، اخبار مُغازی (جنگ‌های پیامبر اسلام(ص)) را از ایشان نقل کرده اند و در احکام و مناسک حج، به آن‌چه ایشان از رسول خدا صلّی ا... علیه و آله نقل کرده است، استناد کرده اند. در این باره، «ابوزهره» می نویسد: «و کان رضی‌ا... عنه مفسّرا للقرآن و مفسّرا للفقه الاسلامی؛ مُدرکا حکمه الاوامر و النواهی فاهما کل الفهم لمرامیها؛ آن حضرت مفسر قرآن و مبیّن فقه اسلامی بود و فلسفه اوامر و نواهی را درک می کرد و از هدف آن به کمال آگاه بود.» او در زمینه اندیشه ها و جملات اخلاقی و اجتماعی امام باقر(ع) می نویسد: «و لکمال نفسه و نور قلبه و قوة مدارکه أنطقه ا... تعالی بالحکم الرائعه و رویت عنه عبارات فی الاخلاق الشخصیه و الاجتماعیه ما لو نظم فی سلوک لتکون منه مذهب خلق سام؛ به خاطر کمال نفسانی و روشنی قلب و قدرت درکش، خداوند حکمت‌های اعجاب انگیزی بر زبان او جاری کرد و عباراتی درباره اخلاق شخصی و اجتماعی از آن حضرت روایت شده که اگر مرتب شود، روشی گران بها و جامع از آن، در زمینه راهکارهای اخلاقی به دست می آید».

جایگاه بی بدیل امام باقر(ع) در تفسیر قرآن

امام باقر علیه السّلام به ویژه در تفسیر، جایگاه بی بدیلی دارد؛ به همین دلیل، درباره شخصیت علمی آن حضرت، گفته اند:«لم یظهر عن احد من ولد الحسن و الحسین من العلوم ما ظهر منه من التفسیر و الکلام و الفتیا و الاحکام و الحلال و الحرام.» درباره مسائل کلامی نیز، امام باقر علیه السّلام بسیاری از خطبه های امیرمؤمنان علیه السّلام را در مسائل مربوط به توحید و صفات خدا روایت کرده است. ابن ندیم در الفهرست، کتاب تفسیری را به امام باقر علیه السّلام نسبت داده و گفته است که آن را ابو الجارود، زیاد بن منذر از امام(ع) نقل کرده و بخش مهمی از این روایات، در تفسیر قمی و تفسیر پرارج «مجمع البیان» آمده است.

تبیین جایگاه امامت

امام باقر علیه السّلام، مانند دیگر امامان شیعه(ع)، برای تشریح موقعیت اهل بیت(ع) در منظر دین، کوشش فراوانی می‌کرد. در حقیقت آن حضرت، علوم پیامبر صلّی ا... علیه و آله را از طریق امام علی علیه السّلام، برای مردم روایت می کرد و این، در زمانی بود که کسانی چون «مکحول»، وقتی حدیثی از امیرالمؤمنین علیه السّلام روایت می کردند، از شدت ترس، آن حضرت را با عنوان ابو زینب معرفی می کردند. امام باقر علیه السّلام می‌فرمود: «اذا حدّثتکم بشیء فسألونی عن کتاب ا...؛ وقتی حدیثی برای شما نقل می کنم درباره مطابقت آن با کتاب خدا، از من سؤال کنید.» این میراث امام باقر علیه السّلام است که سبب حفظ و سلامت شیعه از تحریفات حدیثی شده است.

روزنامه خراسان

دوشنبه اول آبان ماه 1396