كلمات كليدي : مسئوليت برات كش، حقوق برات كش، تكاليف برات كش، اعتراض، محل برات
نویسنده : محمد حسين رامين
برات نوشتهای است که به موجب آن، شخصی به دیگری دستور میدهد، مبلغی وجه را در موعد معین به شخص ثالثی بپردازد. دستوردهنده را براتکش یا صادرکننده با براتدهنده مینامند. به شخصی که دستور را دریافت میکند، براتگیر میگویند و شخص ثالث نیز دارندهی برات نامیده میشود.[1] دارنده در تاریخ معین شده در برات به براتگیر مراجعه میکند و وجه برات را از وی دریافت خواهد کرد . براتگیر در صورتی موظف به پرداخت این مبلغ است که قبل از تاریخ مذکور، موافقت خود را با دستور براتکش اعلام نموده باشد و به تعبیر حقوقی، پرداخت وجه برات را قبول کرده باشد.[2] در این میان براتکش نیز به موجب قانون، حقوق و وظایفی دارد. چرا که او یکی از "مسئولین برات" میباشد. منظور از مسئولین برات، مسئولین پرداخت وجه برات هستند. سایر مسئولین برات عبارتند از: براتگیر، ظهرنویس[3] و ضامن.[4]
حقوق براتکش
حقوق جمع واژهی حق است و حق عبارت است از امتیازات و تواناییهایی که قانون برای هرکسی، در برابر دیگران قائل است. در قبال این حق، برای سایرین تکلیفی وجود دارد و آن اینکه موظفند به منظور احترام به حقوق یکدیگر، تکالیف و وظایف خود را انجام دهند.[5]
به موجب آنچه در قانون تجارت آمده است، حقوق براتکش ، به اختصار به شرح ذیل است:
1ـ به موجب مادهی 224 قانون تجارت، براتکش میتواند بجای قید نام شخصی که وجه برات باید به وی پراخته شود (دارنده)، نام خود را بنویسد. این شیوه از صدور برات معمولاً در مواردی به کار میرود که براتکش طلبی از براتگیر دارد و بدین وسیله میخواهد طلب خود را مکتوب و مستند نماید. در چنین مواردی براتکش میتواند پس از اخذ قبولی[6] از براتگیر، در معاملات خود، از برات مذکور بجای پول نقد استفاده کند.[7]
2ـ در مواردی که براتکش نام خود را بعنوان دارندهی برات قید میکند میتواند در صورت نکول برات یا عدم پرداخت وجه برات قبول شده توسط براتگیر به نحو ذیل دست به اعتراض بزند.
الف ـ اعتراض نکول
به موجب مادهی 236 ق.ت[8] چنانچه براتگیر، برات را نکول کند دارنده موظف است این امر را به موجب تصدیقنامهای که رسماً تنظیم میشود، احراز نماید. امروزه اعتراض یا واخواست در برگههایی که توسط وزارت دادگستری چاپ میشود صورت میپذیرد. برابر نظر مشورتی مورخ 20/08/1349 ادارهی حقوقی وزارت دادگستری در حال حاضر اوراق واخواست طبق مقررات آئین دادرسی مدنی ابلاغ میگردد و مادهی 293 ق.ت[9]در این مورد رعایت نمیشود.[10]
ب) اعتراض عدم پرداخت
در صورتی که براتگیر، پرداخت وجه برات را قبول کرده باشد لیکن در تاریخ سررسید برات، پس از مراجعهی دارنده و مطالبهی وجه، از پرداخت آن خودداری نماید، دارنده موظف است این عدم پرداخت را به موجب اعتراضنامه، احراز و مکتوب دارد.[11]
3ـ چنانچه براتکش نام خود را به عنوان دارندهی برات قید کند و این برات به هر دلیلی پرداخت نشود، براتکش حق دارد پس از تنظیم رسمی اعتراضنامههای مذکور در بندهای دو گانهی فوق، در دادگاه علیه برات گیر اقامهی دعوا نموده و خواستار پرداخت وجه برات شود.
در چنین مواردی براتکش میتواند از امتیازاتی که قانون برای اسناد تجاری[12] در طرح دعوا علیه مسئولین پرداخت این اسناد مقرر نموده است استقاده کند. بعنوان مثال دادگاه موظف است پس از درخواست دارندهی یک سند تجاری واخواست شده، اقدام به صدور دستور تأمین خواسته[13] نماید. بدون اینکه دارنده موظف باشد از بابت خسارت احتمالی طرف دعوا، وجهی در صندوق دادگستری به امانت گذارد.[14]
4- به موجب مادهی 250 ق.ت، براتکش و هریک از مسئولین برات میتوانند پرداخت وجه برات را منوط به تحویل برات و اعتراضنامه نمایند.
تکالیف براتکش
1ـ مسئول اصلی برات: کسی که برات را ایجاد مینماید، براتکش یا همان صادرکنندهی برات است. بنابراین براتکش مسئول اصلی پرداخت وجه برات است. چرا که نمیتوان سندی را ایجاد نمود و به جریان انداخت بدون آنکه مسئولیت اجرای آنرا به عهده گرفت. به همین منظور است که قانونگذار براتکش را به صورت تضامنی[15] با سایر مسئولین برات، مسئول پرداخت وجه آن میشمارد. در نتیجه اگر براتگیر برات را نکول کند یا پس از قبولی، از پرداخت وجه آن در سررسید امتناع ورزد، دارنده حق دارد بر علیه براتکش اقامهی دعوا نموده و وجه برات را مطالبه نماید.[16](م 249 ق.ت)
2ـ معرفی ضامن پس از نکول: پس از نکول شدن برات،در صورتی که دارنده تقاضا نماید، براتکش موظف است به منظور تأدیهی وجه برات در سررسید، ضامنی معرفی کند؛ یا اینکه فوراً وجه برات را بپردازد.[17](م 237 ق.ت) البته برخی از حقوقدانان معتقدند براتکش تنها در صورتی موظف است وجه برات را فوراً بپردازد که برات نکول شده بی وعده یا به رؤیت[18] باشد. چرا که اساساً بروات به رؤیت باید به محض ارائه به براتگیر پرداخته شوند و در صورت نکول، این وظیفه به عهدهی سایر مسؤلان برات از جمله براتکش میباشد.[19]
3ـ تأدیه محل برات: یکی از مهمترین وظایف براتکش این است که وی باید در تاریخ سررسید، محل برات را به براتگیر رسانده باشد. از نظر حقوقی، محل عبارت است از وجهی که به اتکای وجود فعلی آن یا وجودش در موعد پرداخت، براتکش مبادرت به صدور برات میکند.[20] البته وجود محل، شرط صحت برات نیست. یعنی صادرکننده میتواند بدون آنکه حین صدور برات محلی نزد براتگیر داشته باشد، اقدام به صدور برات نماید، لیکن موظف است تا تاریخ سررسید،محل را به براتگیر برساند.[21] تأمین وجه برات نزد براتگیر به صور ذیل ممکن است:
الف) براتکش هنگام صدور برات، معادل وجه آن از براتگیر طلب داشته باشد.
ب) براتکش هنگام صدرو برات، معادل وجه آن نزد براتگیر اعتبار یا وجه نقد داشته باشد.
ج)براتکش تا زمان فرارسیدن موعد پرداخت برات (سررسید) وجه برات را به براتگیر رسانده باشد.
د) در صورتی که براتکش برات را به نمایندگی از جانب شخص ثالثی صادر نموده باشد، وی محل برات را نزد براتگیر تأمین نموده باشد.[22]
4ـ رعایت شرایط صحت برات: براتکش باید حین صدور برات، شرایط صحت برات را که در مادهی 223 ق.ت مقرر است رعایت نماید، در غیر این صورت برات، مشمول مقررات راجع به بروات تجارتی نخواهد بود و از امتیازاتی که مقنن برای آن مقرر نموده است، بهرهمند نمیگردد.
(م 226 ق.ت). به موجب مادهی 223 ق.ت براتکش باید حین صدور برات علاوه بر امضا یا مهر خود، مراتب ذیل را در برات قید کند:
1ـ قید کلمهی (برات) در روی ورقه
2ـ تاریخ نوشتن برات (تاریخ صدور)
3ـ نام براتگیر (شخصی که باید وجه برات را بپردازد)
4ـ تعیین مبلغ برات
5ـ تاریخ پرداخت وجه برات (سررسید)
6ـ مکان پرداخت وجه برات.
7ـ اسم شخصی که وجه برات باید به وی پرداخته شود (دارنده)
8ـ تصریح به اینکه برات نسخهی اول، دوم، سوم یا... میباشد.