غریب بغداد

کلمات کلیدی :

نویسنده :

حضرت امام موسی بن جعفر (ع)

نام امام هفتم ما ، موسیو لقب آن حضرت کاظم ( ع ) کنیه آن امام " ابوالحسن " و " ابوابراهیم " است . شیعیان و دوستداران لقب " باب الحوائج " به آن حضرت داده اند . تولد امام موسی کاظم ( ع ) روز یکشنبه هفتم ماه صفر سال 128هجریدر " ابواء " اتفاق افتاد . دوران امامت امام هفتم حضرت موسیبن جعفر ( ع ) مقارن بود با سالهای آخر خلافت منصور عباسیو در دوره خلافت هادیو سیزده سال از دوران خلافت هارون که سخت ترین دوران عمر آن حضرت به شمار است . امام موسی کاظم ( ع ) از حدود 21سالگیبر اثر وصیت پدر بزرگوار و امر خداوند متعال به مقام بلند امامت رسید و مدت امامت آن حضرت بیش از سیو پنج سال بود که از همه ائمه به استثنای حضرت ولیعصر (عج ( بیشتر بوده است.

صفات ظاهری و باطنی و اخلاق آن حضرت

حضرت کاظم ( ع ) از زیادیعبادت بدن شریفشان ضعیف شد ، ولیهمچنان روحیقویو قلبی تابناک داشت . امام کاظم به تصدیق همه مورخان ، به زهد و عبادت بسیار معروف بوده است . موسیبن جعفر از عبادت و سختکوشیبه " عبد صالح " معروف و در سخاوت و بخشندگیمانند نیاکان بزرگوار خود بود . بدره های( کیسه های) سیصد دیناریو چهارصد دیناری و دو هزار دیناریمی آورد و بر ناتوانان و نیازمندان تقسیم می کرد . امام موسیکاظم ) ع ) نسبت به زن و فرزندان و زیردستان بسیار با عاطفه و مهربان بود . همیشه در اندیشه فقرا و بیچارگان بود ، و پنهان و آشکار به آنها کمک می کرد . برخیاز فقرایمدینه او را شناخته بودند اما بعضی- پس از تبعید حضرت از مدینه به بغداد - به کرم و بزرگواریش پیبردند و آن وجود عزیز را شناختند . امام کاظم ( ع ) به تلاوت قرآن مجید انس زیادیداشت . قرآن را با صداییحزین و خوش تلاوت می کرد . آن چنان که مردم در اطراف خانه آن حضرت گرد می آمدند و از روی شوق و رقت گریه می کردند . بدخواهانیبودند که آن حضرت و اجداد گرامیش را - رویدر روی- بد می گفتند و سخنانیدور از ادب به زبان می راندند ، ولی آن حضرت با بردباریو شکیباییبا آنها روبرو می شد ، و حتی گاهیبا احسان آنها را به صلاح می آورد ، و تنبیه می فرمود . تاریخ ، برخیاز این صحنه ها را در خود نگهداشته است . لقب " کاظم " از همین جا پیدا شد . کاظم یعنی: نگهدارنده و فروخورنده خشم . این رفتار در برابر کسییا کسانیبوده که از راه جهالت و نادانی یا به تحریک دشمنان به این کارهایزشت و دور از ادب دست می زدند . رفتار حکیمانه و صبورانه آن حضرت ( ع ) کم کم ، بر آنان حقانیت خاندان عصمت و اهل بیت ( ع ) را روشن می ساخت ، اما آنجا که پایگفتن کلمه حق - در برابر سلطان و خلیفه ستمگری- پیش می آمد ، امام کاظم ( ع ) می فرمود:

«قل الحق و لو کان فیه هلاک »

«حق را بگو اگرچه آن حقگوییموجب هلاک تو باشد».

ارزش والایحق به اندازه ایاست که باید افراد در مقابل حفظ آن نابود شوند . در فروتنی - مانند صفات شایسته دیگر خود - نمونه بود . با فقرا می نشست و از بینوایان دلجوییمی کرد . از "ابوحنیفه" نقل شده است که گفت :

«اورا در کودکیدیدم و از او پرسشهاییکردم چنان پاسخ داد که گوییاز سرچشمه ولایت سیراب شده است».

براستی امام موسیبن جعفر ( ع ) فقیهی دانا و توانا و متکلمیمقتدر و زبردست بود " . محمد بن نعمان نیز می گوید :

« موسیبن جعفر را دریاییبی پایان دیدم که می جوشید و می خروشید و بذرهایدانش به هر سو می پراکند ».

امام (ع) در سنگر تعلیم حقایق و مبارزه

نشر فقه جعفریو اخلاق و تفسیر و کلام که از زمان حضرت صادق ( ع ) و پیش از آن در زمان امام محمد باقر ( ع ) آغاز و عملیشده بود ، در زمان حضرت امام موسیکاظم ( ع ) نیز به پیرویاز سیره نیاکان بزرگوارش همچنان ادامه داشت ، تا مردم بیش از پیش به خط مستقیم امامت و حقایق مکتب جعفریآشنا گردند ، و این مشعل فروزان را از ورایاعصار و قرون به آیندگان برسانند .

امام کاظم ( ع ) سالها مورد اذیت و آزار و تعقیب و زجر بود ، و در مدتیکه از 4 سال تا 14 سال نوشته اند تحت نظر و در تبعید و زندانها و تک سلولها و سیاهچالهایبغداد - در غل و زنجیر - به سر می برد . امام موسی بن جعفر ( ع ) بی آنکه - در مراقبت از دستگاه جبار هارونی- بیمیبدل راه دهد به خاندان و بازماندگان سادات رسیدگیمی کرد و از گردآوریو حفظ آنان و جهت دادن به بقایایآنان غفلت نداشت . آن زمان که امام ( ع ) در مدینه بود ، هارون کسانیرا بر حضرت گماشته بود تا از آنچه در گوشه و کنار خانه امام ( ع ) می گذرد ، ویرا آگاه کنند . هارون از محبوبیت بسیار و معنویت نافذ امام ( ع ) سخت بیمناک بود . چنانکه نوشته اند که هارون ، درباره امام موسیبن جعفر ( ع ) می گفت :

« می ترسم فتنه ایبر پا کند که خونها ریخته شود »

و پیداست که این " قیامهایمقدس " را که سادات علویو شیعیان خاص رهبریمی کردند و گاه خود در متن آن قیامها و اقدامهایشجاعانه بودند از نظر دستگاه حاکم غرق در عیش و تنعم بناحق " فتنه " نامیده می شد . از سویدیگر این بیان هارون نشانگر آن است که امام ( ع ) لحظه ایاز رفع ظلم و واژگون کردن دستگاه جباران غافل نبوده است . وقتیمهدیعباسیبه امام ( ع ) می گوید :

« آیا مرا از خروج خویش در ایمنیقرار می دهی»

نشانگر هراسیاست که دستگاه ستمگر عباسیاز امام ( ع ) و یاران و شیعیانش داشته است . به راستینفوذ معنویامام موسی( ع ) در دستگاه حاکم به حدیبود که کسانیمانند علیبن یقطین صدراعظم ( وزیر ) دولت عباسی، از دوستداران حضرت موسیبن جعفر ( ع ) بودند و به دستورات حضرت عمل می کردند . سخن چینان دستگاه از علیبن یقطین در نزد هارون سخنها گفته و بدگوئیها کرده بودند ، ولیامام ( ع ) به ویدستور فرمود با روش ماهرانه و تاکتیک خاص اغفالگرانه ( تقیه ) که در مواردی، برایرد گمیحیله هایدشمن ضروریو شکلیاز مبارزه پنهانیاست ، در دستگاه هارون بماند و به کمک شیعیان و هواخواهان آل علی( ع ) و ترویج مذهب و پیشرفت کار اصحاب حق ، همچنان پایفشارد - بی آنکه دشمن خونخوار را از این امر آگاهیحاصل شود - . سرانجام بدگوئی هائی که اطرافیان از امام کاظم ( ع ) کردند در وجود هارون کارگر افتاد و در سفریکه در سال 179ه . به حج رفت ، بیش از پیش به عظمت معنویامام ( ع ) و احترام خاصیکه مردم برایامام موسیالکاظم ( ع ) قائل بودند پیبرد . هارون سخت از این جهت ، نگران شد . وقتیبه مدینه آمد و قبر منور پیامبر اکرم ( ص ) را زیارت کرد ، تصمیم بر جلب و دستگیری امام ( ع ) یعنیفرزند پیامبر گرفت . هارون صاحب قصرهایافسانه ایدر سواحل دجله ، و دارنده امپراطوریپهناور اسلامیکه به ابر خطاب می کرد : " ببار که هر کجا بباری در کشور من باریده ایو به آفتاب می گفت بتاب که هر کجا بتابیکشور اسلامیو قلمرو من است ! " آن چنان از امام ( ع ) هراس داشت که وقتیقرار شد آن حضرت را از مدینه به بصره آورند ، دستور داد چند کجاوه با کجاوه امام ( ع ) بستند و بعضیرا نابهنگام و از راههایدیگر ببرند ، تا مردم ندانند که امام ( ع ) را به کجا و با کدام کسان بردند ، تا یأس بر مردمان چیره شود و به نبودن رهبر حقیقیخویش خو گیرند و سر به شورش و بلوا برندارند و از تبعیدگاه امام ( ع ) بی خبر بمانند . و این همه بازگو کننده بیم و هراس دستگاه بود ، از امام ( ع ) و از یارانیکه - گمان می کرد - همیشه امام ( ع ) آماده خدمت دارد می ترسید ، این یاران با وفا - در چنین هنگامی- شمشیرها برافرازند و امام خود را به مدینه بازگردانند . این بود که با خارج کردن دو کجاوه از دو دروازه شهر ، این امکان را از طرفداران آن حضرت گرفت و کار تبعید امام ( ع ) را فریبکارانه و با احتیاطانجام داد . باری، هارون ، امام موسیکاظم ( ع ) را - با چنین احتیاطها و مراقبتهایی از مدینه تبعید کرد . هارون ، ابتدا دستور داد امام هفتم ( ع ) را با غل و زنجیر به بصره ببرند و به عیسیبن جعفر بن منصور که حاکم بصره بود ، نوشت ، یک سال حضرت امام کاظم ( ع ) را زندانی کند ، پس از یک سال والیبصره را به قتل امام ( ع ) مأمور کرد . عیسی از انجام دادن این قتل عذر خواست . هارون امام را به بغداد منتقل کرد و به فضل بن ربیع سپرد . مدتیحضرت کاظم ( ع ) در زندان فضل بود . در این مدت و در این زندان امام ( ع ) پیوسته به عبادت و راز و نیاز با خداوند متعال مشغول بود . هارون ، فضل را مأمور قتل امام ( ع ) کرد ولیفضل هم از این کار کناره جست . باری، چندین سال امام ( ع ) از این زندان به آن زندان انتقال می یافت . در زندانهایتاریک و سیاهچالهایدهشتناک ، امام بزرگوار ما با محبوب و معشوق حقیقیخود ( الله ) راز و نیاز می کرد و خداوند متعال را بر این توفیق عبادت که نصیب ویشده است سپاسگزاریمی نمود . عاقبت آن امام بزرگوار در سال 183هجریدر سن 55سالگیبه دست مردی ستمکار به نام " سندی بن شاهک " و به دستور هارون مسموم و شهید شد . شگفت آنکه ، هارون با توجه به شخصیت والایموسیبن جعفر ( ع ) پس از درگذشت و شهادت امام نیز اصرار داشت تا مردم این خلاف حقیقت را بپذیرند که حضرت موسیبن جعفر ( ع ) مسموم نشده بلکه به مرگ طبیعیاز دنیا رفته است ، اما حقیقت هرگز پنهان نمی ماند . بدن مطهر آن امام بزرگوار را در مقابر قریش - در نزدیکیبغداد - به خاک سپردند . از آن زمان آن آرامگاه عظمت و جلال پیدا کرد ، و مورد توجه خاص واقع گردید ، و شهر " کاظمین " از آن روز بنا شد و رویبه آبادیگذاشت .

زنانو فرزندان حضرت موسی بن جعفر (ع)

تعداد زوجات حضرت موسیبن جعفر ( ع ) روشن نیست . بیشتر آنها از کنیزان بودند که اسیر شده و حضرت موسیکاظم ( ع ) آنها را می خریدند و آزاد کرده یا عقد می بستند . نخستین زوجه آن حضرت " تکتم " یا " حمیده " یا " نجمه " دارای تقوا و فضیلت بوده و زنیبسیار عفیفه و بزرگوار و مادر امام هشتم شیعیان حضرت رضا ( ع ) است . فرزندان حضرت موسی بن جعفر را 37تن نوشته اند : 19پسر و 18دختر که ارشد آنها حضرت علیبن موسی الرضا ( ع ) وصیو امام بعد از آن امام بزرگوار بوده است . حضرت احمد بن موسی( شاهچراغ ) که در شیراز مدفون است . حضرت محمد بن موسینیز که در شیراز مدفون است . حضرت حمزه بن موسیکه در ریمدفون می باشد . از دختران آن حضرت ، حضرت فاطمه معصومه در قم مدفون است ، و قبه و بارگاهیبا عظمت دارد . سایر اولاد و سادات موسویهریک مشعلدار علم و تقوا در زمان خود بوده اند ، که در گوشه و کنار ایران و کشورهایاسلامیپراکنده شده ، و در همانجا مدفون گردیده اند ، روحشان شاد باد.

صفات و سجایای حضرت موسی بن جعفر (ع)

موسیبن جعفر ( ع ) به جرم حقگوییو به جرم ایمان و تقوا و علاقه مردم زندانیشد . حضرت موسی بن جعفر را به جرم فضیلت و اینکه از هارون الرشید در همه صفات و سجایا و فضائل معنویبرتر بود به زندان انداختند . شیخ مفید درباره آن حضرت می گوید :

« او عابدترین و فقیه ترین و بخشنده ترین و بزرگ منش ترین مردم زمان خود بود ، زیاد تضرع و ابتهال به درگاه خداوند متعال داشت ».

این جمله را زیاد تکرار می کرد :

« اللهم انیأسألک الراحة عند الموت و العفو عند الحساب »

«خداوندا در آن زمان که مرگ به سراغم آید راحت و در آن هنگام که در برابر حساب اعمال حاضرم کنیعفو را به من ارزانیدار » .

امام موسی بن جعفر ( ع ) بسیار به سراغ فقرا می رفت . شبها در ظرفیپول و آرد و خرما می ریخت و به وسایلیبه فقرایمدینه می رساند ، در حالیکه آنها نمی دانستند از ناحیه چه کسیاست . هیچکس مثل او حافظ قرآن نبود ، با آواز خوشیقرآن می خواند ، قرآن خواندنش حزن و اندوه مطبوعیبه دل می داد ، شنوندگان از شنیدن قرآنش می گریستند ، مردم مدینه به او لقب " زین المجتهدین " داده بودند . مردم مدینه روزیکه از رفتن امام خود به عراق آگاه شدند ، شور و ولوله و غوغاییعجیب کردند . آن روزها فقرای مدینه دانستند چه کسیشبها و روزها برایدلجوییبه خانه آنها می آمده است .

علیرغم خواست بدخواهان، امام موسی بن جعفر(ع) در دل مردم جای داشت؛ وتبعید ایشان از مدینه به عراق هم کارساز نبود.

از دل نرود هر آنکه از دیده برفت