سریّه علی بن ابی طالب (ع) به فلس

كلمات كليدي : تاريخ، سريه، پيامبر(ص)، علي بن ابي طالب (ع) ، فلس، طيّ

نویسنده : هادي اكبري

"سریة" به قطعه‌ای از سپاه گفته می‌شود که به دستور رسول‌خدا(ص) به سوی مکانی و برای انجام ماموریتی اعزام می‌شدند، بدون آنکه پیامبر(ص) همراه آنان خارج شود.[1]

شخصیت امام علی(ع)

"علی بن أبی‌طالب بن عبدالمطلب" در سیزدهم رجب سال سی «عام‌الفیل» دیده به جهان گشودند. پدر ایشان "ابوطالب بن ابی‌طالب" و مادر ایشان "فاطمه بنت اسد" است.[2] کنیه ایشان "أبوالحسن" و همسر ایشان حضرت "فاطمه"(س)، دختر رسول‌خدا(ص) می‌باشد.

چگونگی وقوع سریه

رسول‌خدا(ص)، على بن ابى‌طالب را براى ویران کردن بت و بتکده «فُلُس» (نام بتى است در منطقۀ نجد که قبیله طئ آن را مى‌پرستیدند.)[3] همراه یکصد و پنجاه نفر از انصار، در ماه ربیع‌الآخر سال نهم هجرت[4] روانه فرمود[5] و در این میان حتى یک نفر هم از مهاجران همراه آنان نبود. آنها پنجاه اسب نیز همراه داشتند؛ امّا از شترها استفاده کرده و از به کار گرفتن اسبها خوددارى کردند. پیامبر(ص) دستور داده بودند، تا مسلمانان به قبیله‌های غیر مسلمان حمله کنند.

حرکت به سوی طیّ

على با اصحاب خود به سوی «فُلُس» حرکت کردند و مسلح به نیزه و سلاح‌هاى دیگر بودند و آشکارا اسلحه حمل مى‌کردند. على(ع) پرچم را به "جبّار بن صخر سلمى" داد و راهنمایى از «بنى‌اسد» را، که نامش حریث بود، همراه خود کرد و راه «فَیْد»[6] را در پیش گرفت و هنگامی که نزدیک سرزمین دشمن رسید، فرمود: میان شما و قبیله‌اى که قصد آن را دارید، یک روز کامل راه است، اگر در روز حرکت کنیم ممکن است، به چوپانها و دیدبان‌هاى آنان برخورد کنیم و آنها به قبیله خود خبر داده و در نتیجه اهل قبیله متفرق شوند و نتوانید به خواسته خود برسید؛ بنابراین امروز را همین جا مى‌مانیم، چون شب فرا رسد، شبانه با اسب حرکت می‌کنیم تا سپیده دم به آنها برسیم و بتوانیم غنیمتى بدست آوریم.[7]

دستگیری جاسوس دشمن

یاران علی(ع) نظر ایشان را قبول کرده و همانجا اردوى موقت زدند و شتران را براى چرا رها کردند. سپس تعدادی از افراد را براى سرکشى و کسب خبر به اطراف فرستادند که از جمله آنها "ابوقتاده" و "حباب بن منذر" و "ابونائله" بودند. آنها بر اسب سوار شده و اطراف اردوگاه گشت مى‌زدند که به غلام سیاهى برخوردند و از او درباره نام و علت حضورش در آن مکان پرسش کردند. غلام گفت: مشغول انجام کار خود هستم. آنان غلام را به حضور على(ع) آوردند. على(ع) فرمود: کیستى و برای چه به این مکان آمده‌ای؟ غلام گفت: در جستجوى چیزى بودم. فرمود: او را زندانی کنید. غلام گفت: من غلام مردى از خاندان «بنى‌نبهان» از قبیله «طى»ّ هستم، دستور داده‌اند؛ اینجا باشم و گفتند: اگر سواران محمد را دیدى به سرعت پیش ما بیا و خبر بیاور. من به گروهى برنخورده بودم و هنگامی که شما را دیدم، خواستم پیش آنها بروم؛ اما با خود گفتم، عجله نکنم، شاید دوستان دیگرم خبر روشن‌ترى بیاورند و شمار شما و اسبان و سواران و پیادگانتان را بدست آورده باشند. حالا هم از آنچه به سرم آمده است، ترسى ندارم و در واقع مشغول کار خود بودم که پیشاهنگان شما مرا گرفتند. على فرمود: راست بگو! چه خبری دارى؟ گفت: قبیله به فاصله سیر یک شب بلند با شما فاصله دارند، سواران شما مى‌توانند، صبح زود به آنها برسند و فردا صبح مى‌توانید، به آنها حمله کنید. على به یاران خود گفت: نظر شما چیست؟ "جبّار بن صخر" گفت: عقیده من این است که امشب را تا صبح با اسبان خود حرکت کرده و صبح زود که آنها در حال استراحتند، به آنان حمله کنیم. غلام سیاه را ما با خود مى‌بریم و حریث را براى راهنمایى لشکر مى‌گذاریم، تا انشاء الله به ما ملحق شوند. على نیز نظر او را قبول کردند. [8]

فریب غلام

سپاه مسلمانان حرکت کرده و غلام سیاه را در حالی که شانه‌هایش بسته بود، با خود بردند. هنگامی که شب به نیمه‌ رسید، غلام به دروغ گفت: من راه را گم‌ کرده‌ام و مثل اینکه از آن گذشته‌ایم. على فرمود: برگرد به همانجایى که از آنجا اشتباه کرده‌اى! غلام به اندازه یک میل یا بیشتر برگشت و گفت: باز هم در اشتباهم. على فرمود: مثل اینکه ما را فریب داده و مى‌خواهى ما را از رسیدن به قبیله بازدارى، او را جلو بیاورید! و فرمود: یا باید راست بگویى یا گردنت را مى‌زنیم! آنان او را آوردند و شمشیر کشیدند و بالاى سرش ایستادند. غلام هنگامی که متوجه خطر شد، گفت: حالا اگر راست بگویم براى من فایده‌یى خواهد داشت؟ گفتند، آرى. گفت: آنچه من کردم و دیدید به واسطه شرم و حیا بود و با خود گفتم، حالا که در امان هستم؛ چرا شما را به سراغ قبیله ببرم، حالا که از شما این حال را مى‌بینم و مى‌ترسم که مرا بکشید، عذرم مقبول است و حتما شما را از راه اصلى خواهم برد. پس از آن غلام گفت: قبیله همین نزدیکى شماست. غلام آنها را به نزدیکترین منطقه برد، به طورى که صداى عوعوى سگها و حرکت گوسفندان و شتران شنیده و دیده مى‌شد.[9]

در انتظار صبح

غلام گفت: جماعات مردم هم همین جاست که حداکثر یک فرسخ فاصله دارند. مسلمانان به یک دیگر نگریستند و گفتند، پس خاندان حاتم کجایند؟ گفت: آنها هم در وسط جمعیت هستند. مسلمانان گفتند؛ اگر ما الآن حمله کنیم و آنان را به وحشت بیندازیم، ممکن است داد و بیداد کنند و در تاریکى شب گروه‌هاى عمده بگریزند، بنابراین صبر مى‌کنیم تا صبح شود، چرا که طلوع نزدیک است و در کمین خواهیم بود و پس از سپیده دم حمله مى‌کنیم که اگر برخى هم گریختند، محل فرارشان از دید ما پنهان نماند، وانگهى آنها اسب ندارند که سوار شوند و بگریزند و حال آنکه ما همگى بر اسب سواریم. هنگامی که فجر دمید، بر آن قبیله حمله کرده و گروهى را کشته و گروهى دیگر را اسیر کردند و زنان و بچه‌ها را یک طرف جمع کرده و شتران و بز و میش‌ها را هم جمع کردند و هیچ کس فرار نکرد؛ مگر اینکه جاى او بر آنان پوشیده نماند و غنایم فراوان بدست آوردند.[10]

دستگیری افراد قبیله

مسلمانان، مردان را یک طرف و زنان و بچه‌ها را در طرف دیگر جمع کردند و از خاندان حاتم، خواهر "عدىّ" و چند دختر بچه را اسیر کردند و آنها را جداگانه نگه داشتند. "اسلم" به على گفت: براى آزاد ساختن من منتظر چه هستى؟ فرمود: باید گواهى دهى که خدایى جز پروردگار یگانه نیست و محمد فرستاده خداست. اسلم گفت: من بر آیین همین اسیرانى‌ هستم که در واقع اقوام منند، هر چه آنها بکنند من هم خواهم کرد. على گفت: مگر نمى‌بینى که آنها در بند هستند، ترا هم با طناب همراه آنان قرار دهیم؟ گفت: آرى، من با دیگران دربند باشم، برایم بهتر از آن است که با دیگران آزاد باشم و به هر حال همراه آنها هستم، تا هر کار که مى‌خواهید، بکنید. مسلمانان نیز او را بسته و به کنار اسرا بردند. بقیه سپاهیان مسلمان هم از راه رسیدند و جمع شدند و اسیران را آورده و اسلام را به آنها عرضه کردند. هر کس مسلمان شد، آزادش کرده و هر کس نپذیرفت، گردنش را زدند.[11]

تخریب بتخانه

پس از آن على(ع) به بت‌خانه فلس رفت و آن را ویران کرد. در خزانه آنجا سه شمشیر یافت به نام «رسوب»، «مخذم» و «یمانى» و سه زره و پارچه‌ها و لباس‌هایى که به بتها مى‌پوشاندند. اسیران را هم جمع کردند و "ابوقتاده" را به مراقبت از آنان منصوب کردند و "عبدالله بن عتیک سلمى" مأمور دامها و اثاثیه شد و حرکت کردند. چون به «رَکَک» (آبى است در نواحى کوه سَلْمى‌ ، برادر کوه « أَجأ»، این مکان در نزدیکی شهر حایل در شمال عربستان سعودى قرار دارد)[12] رسیدند، فرود آمدند و غنایم و اسیران را تقسیم کردند. دو شمشیر رسوب و مخذم را به رسول‌خدا اختصاص دادند و شمشیر دیگر هم بعدا در سهم پیامبر(ص) قرار گرفت[13]، خمس غنایم را هم قبلا جدا کرده بودند. همچنین اسیران خاندان حاتم را تقسیم نکردند و آنها را به مدینه آوردند که در میان آنان خواهر حاتم بود.[14] خود حاتم نیز به شام گریخت.[15]

از نتایج و دستاوردهای این سریه از بین رفتن بت و بتکده فلس بود که در راستای محو شرک و بت پرستی از شبه جزیره عربستان صورت گرفت.