تأملي بر آموزه هاي اجتماعي امام جواد (ع)

نويسنده: آيت الله مكارم شيرازي

مطلب حاضر مروري است بر برخي آموزه هاي اجتماعي امام جواد (ع) از زبان آيت الله مکارم شيرازي که با استفاده از آثار قلمي ايشان تقديم خوانندگان عزيز مي شود.

بايد اذعان کرد در مسير پرفراز و نشيبي كه انسان در زندگي در پيش دارد براي اينكه بتواند از خطرات بي شماري كه سعادت او را تهديد مي كند رهائي يابد و موجودي مفيد و مؤثر در اجتماع شود، در درجه اول نياز به يك ارتباط معنوي و روحاني با پروردگار دارد كه از ذات پاكش مدد گيرد و سپس وجداني بيدار و آگاه از درون، او را موعظه كند و پس از آن گوش هائي شنوا كه از افكار، راهنمائي ها، اندرزها و مشورت هاي ديگران استفاده كند،[1] لذا امام جواد عليه السلام مي فرمايد: «المؤمن يحتاج إلي ثلاث خصال: توفيق من الله؛ و واعظ من نفسه و قبول ممن ينصحه [2]؛ افراد با ايمان نيازمند به سه چيزند، توفيق پروردگار، و واعظي از درون جان و دل، و پذيرشي از اندرزدهندگان»[3].

شکوه امامت امام جواد (ع)

در سالروز ميلاد پرخير و برکت امام جواد عليه السلام بسيار مناسب است روايتي از يكي از ياران آن حضرت به نام علي بن اسباط را بخوانيم كه مي گويد به خدمت او رسيدم (در حالي كه سن امام كم بود) من درست به قامت او خيره شدم تا به ذهن خويش بسپارم و به هنگامي كه به مصر باز مي گردم كم و كيف مطلب را براي ياران نقل كنم، درست در همين هنگام كه در چنين فكري بودم، آن حضرت نشست (گوئي تمام فكر مرا خوانده بود) رو به سوي من كرد و گفت: اي علي بن اسباط! خداوند كاري را كه در مسئله امامت كرده همانند كاري است كه در نبوت كرده است، گاه مي فرمايد: و آتيناه الحكم صبيا (ما به يحيي در كودكي فرمان نبوت و عقل و درايت داديم) و گاه درباره انسان ها مي فرمايد حتي إذا بلغ اشده و بلغ اربعين سنة ... (هنگامي كه انسان به حد بلوغ كامل عقل به چهل سال رسيد ...) بنا بر اين همانگونه كه ممكن است خداوند حكمت را به انساني در كودك بدهد در قدرت او است كه آن را در چهل سال بدهد[4].[5]

خدا محوري؛ ماي? بيداري جوامع بشري

گاه مي شود كه در زندگي تمام درها به روي انسان بسته مي شود و به هر طرف رو مي‌كند با مشكل يا مشكلاتي روبه رو مي شود.[6]

اين گونه رويدادها فرصتي است براي بيدار شدن انسان ها و بازگشت او به سوي خدا، بازگشتي سازنده و تغييردهنده سرنوشت، در اين هنگام اگر از جان و دل متوجه او شود و از ذات پاكش مدد گيرد، امدادهاي الهي به سراغ او آمده و نسيم هاي رحمت پروردگار او را در آغوش مي كشند و از راه هائي كه هرگز باور نداشت درهاي بسته گشوده مي شود.[7]

از اين رو امام محمد تقي (ع) مي فرمايد:«لو كانت السماوات والارض رتقا لعبد ثم اتقي الله تعالي جعل الله له منها مخترجا[8]؛ اگر درهاي آسمان و زمين به روي كسي بسته شود سپس او پرهيزکاري پيشه كند خداوند گشايشي در كار او مي دهد».[9]

مراقبت دائمي بزرگترين شاخص? پويائي اجتماعي

لازم به ذکر است نخستين اثر ايمان به خداوند بزرگ، احساس يك مراقبت دائمي بر سر تا پا و درون و برون از ناحيه علم و آگاهي اوست، نه تنها هيچ نقطه اي از ديدگاه علم او بيرون نيست، بلكه مراقبين او از چهارسو، از همه جا، ما را احاطه كرده اند.[10]

لذا هر قدر پايه ايمان بالاتر برود احساس اين مراقبت، بيشتر و عميق تر مي شود، تا آنجا كه انسان خود را به طور دائم در حضور او مي بيند، اين احساس، بزرگترين وسيله اصلاح فرد و اجتماع و زيباترين جلوه هاي ايمان است، كه احيا كردن آن به مهمترين نابساماني هاي اجتماعي سامان مي بخشد،[11] از اين رو امام محمد تقي (ع) مي فرمايد:«إعلم انك لن تخلو من عين الله فانظر كيف تكون؛[12] بدان كه از ديدگاه پروردگار بيرون نخواهي رفت اكنون ببين چگونه خواهي بود؟».[13]

ايجاد بحران اجتماعي در ساي? همنشيني با بدان

بي شک تأثير مجالست و همنشيني غير قابل انكار است؛ لذا همنشيني با بدان انسان را بدبخت مي سازد[14] زيرا همنشيني با بدان و قرار گرفتن در محيط هاي فاسد هماهنگي ظاهر و باطن را بر هم مي زند[15] بلکه بايد به سراغ اصول حاكم بر درمان بيماري هاي اخلاقي و رذائل برويم كه همان انديشيدن در آثار نكبت بار آن است.[16] اينگونه است که در حديثي از امام جواد(ع) مي خوانيم: «از همنشيني بدان بپرهيز كه همچون شمشير برهنه اند، ظاهرشان زيبا و آثارشان بسيار زشت است»!.[17]

در تبيين اين مسئله بايد گفت هجرت و دوري از اهل عصيان و گناه و از همنشيني با بدان و ظالمان و آلودگان[18] از جمله منازل سالك الي الله است که وارد عالم خلوص مي شود[19].

همچنين همنشيني با بدان باعث آلودگي انسان مي شود، همان گونه كه نسيم دلنواز اگر از روي مزبله ها و مكان هاي بدبو عبور كند، بدبو مي شود»[20] از اين رو هنگامي كه انسان در خانواده يا در شهر و كشوري كه فساد بر آن حاكم شده است زندگي كند، نظر او نسبت به همه افراد حتي به نيكان بد مي شود. هر چند معاشران او افراد خوبي باشند ولي غلبه فساد بر محيط كار، خود ايجاد سوءظن مي كند[21]. بنابراين لازم است از همنشيني با بدان پرهيز شود.[22]

شهوت؛ عامل سقوط جوامع بشري

در وهل? نخست بايد گفت «شهوت» نقطه مقابل «عفت» و موجب سقوط فرد و جامعه مي‌شود.[23] مطالعات تاريخي نشان مي دهد كه اشخاص يا جوامعي كه در«شهوت پرستي» غرق شده اند، نيروهاي خود را از دست داده و در معرض سقوط قرار گرفته اند.[24]

طبق نظر كارشناسان حقوقي، «شهوت جنسي» در ايجاد جرم و جنايت نقش عمده را دارد تا جائي كه گفته شده است: «در هر جنايتي، شهوت جنسي نيز دخيل بوده است». شايد اين تعبير، مبالغه آميز باشد، ولي به يقين منشأ بسياري از جنايات و انحرافات، طغيان «غريزه جنسي» و شهوت پرستي است.[25]

لذا در حديثي از امام جواد (ع) مي خوانيم: «راكب الشهوات لاتستقال له عثرة؛ آن كس كه بر مركب شهوات سوار شود لغزش هايش قابل جبران نيست».[26]؛[27]

اصولاً هنگامي كه پاي شهوت پرستي به ميان آيد حجابي بر عقل افتاده و حاكميت عقل كنار مي رود و هنگامي كه زمام امور انسان از عقل سلب شود و به دست شهوات بيفتد و هرگونه بدبختي يا خطري براي او فراهم شود جاي تعجب نيست.[28]

لذا نبايد فراموش کرد که اگر همه افراد جامعه جز «الله» را پرستش نكنند و در مقابل انواع هوي و هوس ها و شهوت ها، سر تعظيم فرود نياورند، هيچ گونه نابساماني در جوامع انساني وجود نخواهد آمد.[29]

نتيجه اينكه: اولين وظيفه متصديان جامعه، جلوگيري از عوامل تحريك و برچيدن زمينه هاي فساد و نخستين وظيفه جوانان پاكدامن، اجتناب و دوري از اين عوامل و زمينه ها است. جالب اينكه اجتناب از زمينه هاي گناه آنقدر مهم است كه شخصي همچون حضرت يوسف پيامبر(ع)، كه داراي مقام عصمت است، نيز براي حفظ پاكدامني خود از آن استفاده مي کند.[30]

روح پرستش

سخن هرچه باشد و از هركس باشد اثر دارد و گوش فرادادن به سخنان اين و آن معمولاً با تأثير آن در دل آدمي همراه است، لذا امام جواد(ع) مي فرمايد: «كسي كه به سخنگوئي گوش فرا دهد، او را پرستش كرده است. بنابراين اگر از خدا مي گويد، خدا را پرستش كرده و اگر از زبان ابليس مي گويد، ابليس را پرستيده است!».[31]، [32]

از آنجا كه هدف سخنگويان مختلف است، جمعي سخنگوي حقند و جمعي سخنگوي باطل و خضوع در برابر هر يك از اين دو گروه يك نوع پرستش است، زيرا روح پرستش چيزي جز تسليم نيست، بنابراين آنها كه به سخنان حق گوش مي دهند، پرستندگان حقند و آنها كه به سخنگويان باطل گوش فرا مي دهند، پرستندگان باطلند، پس بايد از رونق دادن به محفل سخنگويان باطل پرهيز كرد و اجازه نداد كه سخنان تاريك آنان از مجراي گوش به اعماق جان برسد.[33]

تعجيل در توبه؛ شاخص? بنيادين خدا محوري

در بسياري از روايات توبه آمده است كه بايد در توبه از گناه، تعجيل كرد و از «تسويف» يعني به عقب انداختن آن پرهيز نمود؛ مبادا آثار گناه در دل بماند و با گذشت زمان تبديل به يك خلق و خو شود؛ لذا در حديثي از امام جواد(ع) مي خوانيم:[34] «تأخير التوبة اغترار، و طول التسويف حيرةً ... و الاصرار علي الذنب امن لمكر الله؛ تأخير توبه موجب غرور و غفلت و امروز و فردا كردن سبب حيرت و اصرار بر گناه موجب بي اعتنائي به مجازات الهي است.»[35]

بي شک گناه آثاري بر قلب مي گذارد كه تدريجاً به صورت خلق و خوي باطني در مي آيد و توبه اين آثار را مي شويد و اجازه نمي دهد تشكيل خلق و خوي دهد،[36] لذا با توجه به اينكه دنيا، به سرعت پشت مي كند و آخرت با شتاب روي مي آورد و امروز، روز آمادگي و فردا، روز مسابقه سعادت و شقاوت است، حال چرا افراد عاقل و هوشيار، با توبه كردن و بازگشت به سوي خدا و انجام عمل نيك پيش از آنكه فرصت از دست رود خود را آماده اين سفر نكنند؟.[37]

حيات اجتماعي در پرتو حفظ اسرار

متأسفانه برخي از مردم در بعضي موارد سعي مي كنند به اسرار زندگي و عيوب پنهاني ديگران پي ببرند و آن را برملا سازند در حالي که جستجو و تفتيش درباره عقائد و اسرار و عيوب ديگران سبب كينه توزي و عداوت در صحنه اجتماع و گاه منجر به درگيري هاي شديد مي‌شود.[38] لذا اگر سلامت جامعه و امنيت و آرامش را طالب باشيم، بايد از اين امر به شدت بپرهيزيم.[39]

با اين تفاسير بايد به روايتي از امام جواد (ع) اشاره کرد که فرمود: «إظهار الشي ء قبل ان يستحكم مفسدةً له؛ اظهار كردن چيزي (سري از اسرار) پيش از آنكه مستحكم شود و به نتيجه برسد موجب فساد آن است».[40]،[41]

بدين ترتيب بايد گفت هرچند بيم توطئه بر ضد جامعه و يا به خطر انداختن امنيت و حكومت اسلامي مي رود و به همين دليل حكومت اسلامي مي تواند مأموران اطلاعاتي داشته باشد، يا سازمان گسترده اي براي گردآوري اطلاعات تأسيس كند ليکن مرز ميان «تجسس» و «به دست آوردن اطلاعات لازم براي حفظ امنيت جامعه» بسيار دقيق و ظريف است و مسئولين اداره امور اجتماع بايد دقيقاً مراقب اين مرز باشند، تا حرمت اسرار انسان ها حفظ شود و هم امنيت جامعه و حكومت اسلامي به خطر نيفتد.[42]

لزوم اميد به خدا

در خاتمه بايد گفت انسان اگر تمام اميدش به اسباب مادي باشد، راه را گم كرده است مثل اينكه در برنامه هاي امروزي، عده اي معتقدند[43] كه اگر ما با كشورهاي قوي ارتباط نداشته باشيم و يا از جامعه جهاني جدا شويم، بيچاره مي شويم!؛ اينها عالم اسباب است و خداي ما اينها نيستند و بايد تكيه گاه ما خدا باشد،[44] چرا كه امام جواد(ع) مي فرمايد:كسي كه در عالم اسباب غرق شود، خدا او را به همان اسبابي واگذار مي كند كه نمي تواند خود را اداره كند.[45] اگر چنين رفتار كنيم با اندك شكستي مأيوس نمي شويم و يأس و نااميدي در زندگي‌ها به جهت ضعف ايمان و عدم توجه به خداست.

امام جواد(ع) مي فرمايد: كسي كه از خدا بريده و به غير خدا بپيوندد، خداوند او را به همان شخص واگذار مي كند و كسي كه بدون علم و آگاهي عمل كند، خرابكاري او بيش از آباد كردن اوست.[46]،[47]

تهيه و تنظيم: پايگاه اطلاع رساني دفتر آيت الله مکارم شيرازي

[1] يكصد و پنجاه درس زندگي؛ ص49.

[2] منتهي الآمال.

[3] يكصد و پنجاه درس زندگي؛ ص49.

[4] نور الثقلين، جلد 3، آيه 325.

[5] تفسير نمونه؛ ج 13؛ ص28.

[6 و 7] يكصد و پنجاه درس زندگي؛ ص141.

[8] نورالابصار، صفحه 150.

[9] يكصد و پنجاه درس زندگي؛ ص141.

[10 ،11] يكصد و پنجاه درس زندگي؛ ص69.

[12] از كتاب تحف العقول.

[13] يكصد و پنجاه درس زندگي؛ ص69.

[14] پيام امام اميرالمؤمنين؛ ج 9؛ ص635.

[15] همان؛ ج 6؛ ص104.

[16] اخلاق در قرآن؛ ج 3؛ ص343.

[17] برگزيده تفسير نمونه؛ ج 3؛ ص333.

[18 و 19] اخلاق در قرآن؛ ج 1؛ ص134.

[20] سوگندهاي پر بار قرآن؛ ص223.

[21] اخلاق در قرآن؛ ج 3؛ ص340.

[22] همان؛ ص342.

[23] اخلاق در قرآن؛ ج 2؛ ص277.

[24] دائرة المعارف فقه مقارن؛ ج 2؛ ص328.

[25] اخلاق در قرآن، ج 2، ص: 278.

[26] همان، ص 78، ح 11.

[27 و 28] پيام امام اميرالمؤمنين؛ ج 15؛ ص550.

[29] برگزيده تفسير نمونه؛ ج 2؛ ص337.

[30] والاترين بندگان؛ ص198.

[31] كتاب تحف العقول، صفحه 339.

[32 و 33] يكصد و پنجاه درس زندگي؛ ص90.

[34] اخلاق در قرآن؛ ج 1؛ ص206.

[35] بحار، جلد 6، صفحه 30.

[36] اخلاق در قرآن؛ ج 1؛ ص206.

[37] پيام امام اميرالمؤمنين؛ ج 2؛ ص182.

[38 ،39] اخلاق در قرآن؛ ج 3؛ ص351.

[40] بحارالانوار، ج 72، ص 71، ح 13.

[41] پيام امام اميرالمؤمنين، ج 12، ص: 317.

[42] برگزيده تفسير نمونه؛ ج 4؛ ص506.

[43] مشكات هدايت؛ ص183.

[44 و 45] همان؛ 184.

[46] احقاق الحق، ج 12، ص 439.

[47] مشكات هدايت؛ ص182.

روزنامه كيهان، شماره 21593 به تاريخ 19/1/96، صفحه 8 (معارف)