راه های افزايش طول عمر

نويسنده: محمد كرم لو

براساس آموز ه هاي قرآني، دنيا به عنوان يک پايانه موقت مسافري است و نبايد بيش از آن به آن بها داد؛ اما در اين پايانه سفر بايد مقدماتي را فراهم آورد تا سفر با ره توشه مناسب انجام گيرد؛ چرا در مقصد چيزي جز آن نيست که با خود مي بريم. نويسنده بر همين اساس به راه هاي افزايش عمر در چارچوب وحي اسلام پرداخته.

نيک و بد دنيا

آموزه هاي اسلامي بر اين نکته تاکيد دارد که دنيا مزرعه آخرت است و انسان هر آنچه در دنيا کشت کرده در آخرت درو مي کند. از همين رو در آيات قرآن از جزاي موافق عمل سخن به ميان آمده است. ( نباء، آيه 26) خداوند در آيه 7 سوره تحريم مي فرمايد: اليوم انما تجزون ما کنتم تعملون؛ امروز جز اين نيست که هر آنچه کرديد را جزا مي يابيد؛ و يا در آيه 30 آل عمران آمده است: يوم تجد کل نفس ما عملت من خير محضرا؛ روزي که هر نفس، آنچه عمل کرده از خير را حاضر شده مي يابد.

از آنجا که انسان در آخرت جز درو کردن محصول کشتزار دنيا، چيزي ندارد، پس بايد گفت دنيا مهمترين بخش از زندگي بشر را تشکيل مي دهد؛ زيرا خوشبختي و بدبختي انسان به دنيا و آنچه در آن مي کارد بستگي دارد. از همين رو در قرآن و روايات اسلامي بر ارزش عمر انساني در دنيا تاکيد بسيار شده است.

برخي در دنيا به بيراهه و کژراهه مي روند و گمان مي کنند که دنيا اصيل است و حتي غير از دنيا، جهان و آخرتي نيست. از اين رو دلبسته به زينت هاي دنيا و حيات دنيوي مي شوند و تمام همت و عزم و عمر خود را صرف دنيا و زينت هاي آن مي کنند.

کساني که فلسفه زندگي آنان به زندگي دنيا محدود شده و نسبت به خدا يا معاد کافر يا فراموشکار هستند، مجذوب زينت هاي زندگي دنيوي مي شوند. (بقره، آيه 212) براساس آيه 14 سوره آل عمران، انسان گرايش شديد و محبت آميزي به شهوات دنيوي شامل زن، فرزند، ثروت، چارپايان و کشتزارها دارد؛ در حالي که اين امور متاعي براي زندگي دنيوي است نه آنکه سرمايه براي انسان باشد.

به سخن ديگر، انسان ابزار زندگي دنيوي را به عنوان ارزش انساني انتخاب مي کند و به جاي آنکه به عنوان يک ابزار با آنها تعامل داشته باشد، به عنوان يک امر ارزشي به آنها نگاه کرده و همه عمرش را مصروف به دست آوردن آن مي کند.

پس از نظر اسلام، فلسفه و نگرش انسان به هستي از جمله دنيا و جايگاه آن است که نيک و بد بودن دنيا را رقم مي زند. اگر انسان به دنيا به عنوان کشتزار و به متاع آن به عنوان ابزار زندگي و توليد اخروي نگاه کند، دنيا بسيار جاي مناسب و ارزشمندي است؛ زيرا هر چه از کمالات بخواهد بايد در دنيا کسب کند؛ اما اگر به دنيا و متاع آن اصالت بخشد و امور ديگري چون آخرت را اعتباري يا بي معنا و مانند آن بداند، چنين دنيا و زندگي از نظر آموزه هاي اسلامي جز شر و بدي نيست.

پيامبر(ص) مي فرمايد: خوشا به سعادت کسي که عمرش طولاني و کردارش خوب باشد. چنين کسي عاقبتش خوب است؛ زيرا پروردگارش از او راضي است و واي بر کسي که عمرش طولاني و کردارش بد باشد. چنين کسي عاقبتش بد است؛ چرا که پروردگارش از او ناراضي است. (بحارالانوار، ج 69، ص 400، ح 95)

پس زندگي دنيوي و افزايش عمر اگر با چنين نگاهي انجام گيرد، نگاهي بسيار زيبا و نيک و مقدس است و زندگي دنيوي ارزش دارد که هيچ چيز در هستي به ميزان ارزش و قدر آن نيست؛ زيرا انسان آخرت خويش را در همين زندگي دنيوي مي سازد و تامين مي کند.

از اينجا معلوم مي شود که چرا در آيات و روايات دنيا، هم ممدوح و هم مذموم دانسته شده است؛ زيرا فلسفه و نگرش انسان به زندگي است که آن را ممدوح و مذموم مي سازد. به سخن ديگر، زندگي و مرگ دو آفريده الهي است تا انسان در آن آزموده شود و حقيقت خود را بسازد و هويت خود را براي ابد رقم زند. (ملک، آيه 2)

اجل مسمی و معلق

براساس آموزه هاي قرآني، عمر انساني هر چند داراي اجل و محدوديت زماني است، ولي اين اجل به دو قسم اجل معلق و اجل مسمي مطرح است. به اين معنا که يک اجل تعيين شده قطعي به عنوان اجل مسمي براي هر موجود زنده اي مطرح است که بيرون از اراده موجودات است و هيچ کسي نمي تواند در آن تغييري در پيش افتادن يا پس افتادن داشته باشد. (اعراف، آيه34؛ يونس، آيه49؛ حجر، آيه5؛ نحل، آيه61؛ مومنون، آيه43)

اما يک اجل معلق و غير حتم است که انسان در تقديم و تاخير آن نقش دارد؛ يعني اعمال آدمي موجب مي شود که پيش از آنکه اجل مسمي بيايد، انسان بميرد يا آنکه تا زمان اجل مسمي به تاخير بيفتد. امام صادق(ع) مي فرمايد: مردم بيش از آنکه به سبب فرارسيدن اجل (طبيعي) خود بميرند، بر اثر گناهان خويش در مي گذرند. (ميزان الحکمه، ج 1، باب الاجل)

راه های افزايش عمر

عمر مقدس و سازنده دنيا که در راستاي دست يابي به کمالات و ساختن آخرت و آباداني آن باشد، بسيار با ارزش است و هر کسي بايد بکوشد تا اين فرصت کوتاه عمر را غنيمت شمارد و از آن بهره گيرد. عمر هر چقدر طولاني باشد، در نهايت انسان متوجه مي شود که بسيار کوتاه و اندک بوده است؛ زيرا کمالات آنچنان زياد و بي نهايت از نظر کميت و کيفيت است که نمي توان در اين مدت کوتاه عمر به همه آنها رسيد.

البته اگر انسان حسن فاعلي و حسن فعلي را با هم داشته باشد و با نيت و نيک و کردار نيک همين مدت را سر بگذراند، مي تواند هويت کاملي از خود بسازد که خدايي و رباني است؛ اما اغلب انسان ها مدتي را در سرگرداني فکري و نظري هستند و مدتي را نيز در ترديد عملي؛ زيرا تا رسيدن به جزم و سپس عزم،مدت زيادي از عمر آدمي از دست مي رود. اما از آنجايي که فضل الهي همواره همراه نيک پنداران و نيک کرداران است، خداوند حتي به حسن فاعلي و نيت خير مومن نيز پاداش مي دهد و عمل خير نکرده را به عنوان عمل نيک انجام شده ثبت و ضبط مي کند.

در احاديث از برخي اعمال به عنوان عوامل افزايش عمر نام برده شده که عبارتند از:

1- نيکی به والدين و صله رحم: پيامبر(ص) مي فرمايد: اي فرزند آدم! به پدر و مادرت نيکي کن و صله رحم داشته باش تا خداوند، کارت را آسان و عمرت را طولاني بگرداند. پروردگارت را فرمان ببر تا خردمند به شمار آيي و از او نافرماني نکن که نادان شمرده مي شوي.

(الفردوس، ج 5، ص 282، ح 8190)

صله رحم تا جايي نقش دارد که پيامبر(ص) مي فرمايد حتي زماني که قومي به جاي نيکي، به فجور و گناه ورزي روي مي آورند به سبب آنکه صله رحم را به جا مي آوردند، داراي عمر طولاني خواهند شد. پيامبر(ص) در اين باره مي فرمايد: مردمي که گناهکارند و نه نيکوکار، به صله رحم، اموالشان زياد و عمرشان طولاني مي شود. حال اگر نيک و نيکوکار باشند، چه خواهد شد!؟ (کافي، ج 2، ص 155، ح 21)

امام صادق(ع) نيز در بيان ارزش و اهميت صله رحم در افزايش عمر مي فرمايد: ما، غير از صله رحم، چيزي نمي شناسيم که بر عمر بيفزايد، تا آنجا که گاهي عمر کسي سه سال است وقتي که اهل صله رحم مي شود، خداوند هم سي سال بر عمرش مي افزايد و آن را سي و سه سال مي کند و گاهي عمر کسي سي و سه سال است و قطع رحم مي کند و خداوند هم سي سال از عمر او مي کاهد و عمرش را به سه سال، کاهش مي دهد. (کافي، ج 2، ص 152، ح17)

آن حضرت درباره نقش قطع صله رحم در کاهش عمر نيز مي فرمايد: گناهي که نعمت ها را تغيير مي دهد، تجاوز به حقوق ديگران است. گناهي که پشيماني مي آورد، قتل است. گناهي که گرفتاري ايجاد مي کند، ظلم است. گناهي که آبرو مي برد، شرابخواري است. گناهي که جلوي روزي را مي گيرد، زناست. گناهي که مرگ را شتاب مي بخشد، قطع رابطه با خويشان است. گناهي که مانع استجابت دعا مي شود و زندگي را تيره و تار مي کند، نافرماني از پدر و مادر است. (علل الشرايع، ج 2، ص 584)

2- نيک کرداری: امام علي(ع) مي فرمايد: برکه العمر في حسن العمل؛ برکت عمر در خوب انجام دادن کارهاست. (غررالحکم، ح 4434) برکت، به خير ماندگار گفته مي شود. از همين رو به جايي که آب به شکل ماندگار در آنجا حفظ مي شود، برکه مي گويند. پس عمري که همراه با خير و ماندگاري است؛ عمر پر برکت گفته مي شود. البته برکت، همواره با افزايش همراه نيست؛ بلکه ناظر به کيفيت است نه کميت. با اين همه عمر کوتاه ولي با برکت همانند عمر بلندي است که ديگران به کسب آخرت مشغول هستند.

3- خوش خویی و حسن خلق: امام صادق(ع) مي فرمايد: البر حسن الخلق يعمران الديار و يزيدان في الاعمار؛ نيکوکاري و خوش اخلاقي، خانه ها را آباد و عمرها را طولاني مي کنند. (کافي، ج 2، ص 100، ح 8)

4. زيارت امام حسين(ع): در اين باره امام صادق(ع) فرموده است: زيارت امام حسين(ع) را رها نکن و دوستان خود را هم به آن سفارش کن که در اين صورت، خداوند عمرت را طولاني و روزي ات را زياد مي کند و زندگي ات را همراه با سعادت مي کند و جز سعادتمند نمي ميري و نام تو را در شمار سعادتمندان، ثبت مي کند. (کامل الزيارات، ص 286)

امام باقر(ع) نيز مي فرمايد: حسين(ع)، بزرگمرد کربلا، مظلوم و رنجيده خاطر و لب تشنه و مصيبت زده به شهادت رسيد. پس خداوند، به ذات خود، قسم ياد کرد که هيچ مصيبت زده و رنجيده خاطر و گنهکار و اندوهناک و تشنه اي و هيچ بلاديده اي به خدا روي نمي آورد و نزد قبر حسين(ع) دعا نمي کند و آن حضرت را به درگاه خدا شفيع نمي سازد، مگر اينکه خداوند، اندوهش را برطرف و حاجاتش را برآورده مي کند و گناهش را مي بخشد و عمرش را طولاني و روزي اش را گسترده مي سازد. پس اي اهل بينش، درس بگيريد! (بحارالانوار، ج 101، ص 46، ح 5)

5. راستگویی و انصاف: پيامبر(ص) در اين باره مي فرمايد: به هر کس، راستگويي در گفتار، انصاف در رفتار، نيکي به والدين و صله رحم الهام شود، اجلش به تأخير مي افتد، روزی‌اش زياد مي گردد، از عقلش بهره مند مي شود و هنگام سؤال [ماموران الهی]پاسخ لازم به او تلقين مي شود. (اعلام الدين، ص 265)
6. نيکی به خانواده: امام صادق(ع) مي فرمايد: من حسن بره باهله زاد الله في عمره؛ هر کس به شايستگي در حق خانواده اش نيکي کند، خداوند بر عمرش مي افزايد. (کافي، ج 8، ص 219، ح 269)
7. عدالت نسبت به مسلمانان: پيامبر(ص) مي فرمايد: هرکس اداره بخشي از امور مسلمانان را بر عهده بگيرد و رفتارش خوب باشد، در دل هاي آنان هيبت مي يابد... و اگر در ميان آنان به عدالت رفتار کند، عمرش افزون مي شود. (ذيل تاريخ بغداد، ج 2، ص 136، ح 419)

از همين رو امام علي(ع) ظلم و بي عدالتي را موجب کاهش عمر مي داند و مي فرمايد: من جار قصر عمره؛ هرکس ظلم کند، عمرش کوتاه مي شود. (عيون الحکم و المواعظ، ص 429، ح 7334)

8. شاد کردن والدين: امام صادق(ع) مي فرمايد: ان احببت ان يزيد الله في عمرک فسر ابويک؛ اگر دوست داري که خداوند عمرت را زياد کند، پدر و مادرت را شاد و مسرور کن. (بحارالانوار، ج 74، ص 81، ح 84)
9. اجتناب از فتنه؛ امام صادق(ع) مي فرمايد: تجنبوا البوائق يمدلکم في الاعمار؛ از فتنه‌ها و بدي ها دوري کنيد تا عمرتان طولاني شود. (عيون اخبار الرضا، ج 2، ص 40، ح 90)
10. شستن دست پيش و پس از غذا خوردن: امام صادق(ع) مي فرمايد: دست هايتان را قبل و بعد از غذا خوردن بشوئيد، که فقر را مي برد و بر عمر مي افزايد. (محاسن، ج 2، ص 202، ح 1594)
11. اعمال سه گانه: امام صادق(ع) مي فرمايد: سه چيز است که اگر مؤمن از آنها مطلع شود، باعث طول عمر و دوام بهره مندي او از نعمت ها مي شود: طول دادن رکوع و سجده، زياد نشستن بر سر سفره اي که در آن ديگران را اطعام مي کند و خوش رفتاري اش با خانواده. (کافي، ج 4، ص 49، ح 15)
12. اجتناب از غضب الهی: اجتناب از گناه و عوامل ايجاد غضب الهي از ديگر راه هاي افزايش عمر است؛ زيرا اگر موجبات غضب تحقق يابد، يکي از راه هاي غضب خداوند کاهش عمر است. پيامبر(ص) در اين باره مي فرمايد: هرگاه خداوند متعال بر مردمي خشم بگيرد و برايشان عذاب نفرستد، اجناس آنها گران و عمرشان کوتاه مي شود، بازرگانان آنها سود نمی‌برند، ميوه هايشان سالم نمي ماند، رودخانه هاي آنها پر آب نمي گردد، باران از آنها دريغ مي شود و بدان آنان بر ايشان مسلط مي گردند. (من لايحضره الفقيه، ج 1، ص 524، ح 1489) در همين رابطه پيامبر(ص) در جايي ديگر مي فرمايد: مرگ انسان ها در نتيجه گناهان، بيشتر از مرگ آنها در نتيجه فرا رسيدن اجل است و زنده ماندن انسان ها در نتيجه نيکی‌هايشان، بيشتر از زندگي کردنشان به خاطر باقي بودن عمر است. (مکارم الاخلاق، ص 362)
13. قصد خير مؤمن: با توجه به اينکه پيامبر(ص) فرموده است: اي علي! از ارجمندي مؤمن در نزد خدا اين است که برايش وقت مرگ، معين نفرموده است، تا زماني که قصد شري کند. آنگاه خداوند جانش را بستاند. (عيون اخبار الرضا، ج 2، ص 40، ح 90) مي توان گفت که قصد خير مؤمن موجب افزايش عمر است؛ و از آنجا که خداوند مؤمن را دوست می‌دارد همين که قصد شري کرد و نيت آن را داشت، مرگش را مي رساند تا از گناه محفوظ باشد.
14. گرم مزاجی: همان طوري که سرد مزاجي انسان را از ارتباط و پيوند اجتماعي دور مي کند، گرم مزاجي موجب پيوند و ارتباط اجتماعي و مايه آرامش و افزايش عمر خواهد بود. پيامبر(ص) در اين باره مي فرمايد: بشروا المحرورين بطول العمر؛ گرم مزاجان را به طول عمر، مژده دهيد. (بحارالانوار، ج 62، ص 290)
15. صدقه: صدقه شامل دادن واجبات و مستحبات مالي از سوي شخص است و اختصاص به زکات و خمس ندارد. هر کسي به هر ميزان که صدقه به ويژه به سائل و محروم دهد، از برکات آن بهره مند خواهد شد که از جمله آنها افزايش عمر است. امام باقر(ع) فرمود: کار خير و صدقه، فقر را مي برد، بر عمر مي افزايد و هفتاد مرگ بد را از صاحب خود دور مي کند. (ثواب الاعمال، ص 141)

صدقه و برخي از اعمال نيک ديگر موجب تغيير سرنوشت و تقدير نيز است؛ چنانکه پيامبر مي فرمايد: صدقه دادن با مراعات شرايطش و خوبي کردن به پدر و مادر و انجام دادن کارهاي نيک، بدبختي را به خوشبختي تبديل مي کند و بر عمر مي افزايد. (کنزالعمال، ح 4444)

16. اجتناب از زنا: پيامبر(ص) مي فرمايد: زنا، شش پيامد دارد: سه در دنيا و سه در آخرت. سه پيامد دنيايي اش اين است که: آبرو را مي برد، مرگ را شتاب مي بخشد و روزي را قطع مي کند و سه پيامد آخرتي اش: سختي حسابرسي، خشم خداي رحمان و ماندگاري در آتش است. (خصال، ص 321، ح 3)
17. طهارت بدنی: پيامبر(ص) مي فرمايد: وضو زياد بگير تا خداوند، عمرت را زياد کند. (امالي مفيد، ص 60، ح 5)
18. انجام معروف: هر کار پسنديده عقلي و عقلايي و شرعي، معروف است که در جايگاه بلندي از اخلاق قرار مي گيرد و همگان آن را مي ستايند. انجام چنين اعمالي موجب افزايش عمر است؛ چنانکه امام علي(ع) مي فرمايد: زياد کار نيک انجام دادن، عمر را مي افزايد و نام را پرآوازه مي سازد. (غررالحکم، آمدي، ح 7113)
19. نيت حج سال بعد: گاه تنها حسن فاعلي و نيت خير موجب افزايش عمر مي شود. چنانکه امام صادق(ع) درباره نيت حج در سال آينده پس از بازگشت از حج مي فرمايد: هر کس از مکه برگردد و تصميم داشته باشد که سال بعد هم به حج برود، بر عمرش افزوده مي شود. (کافي، ج 4، ص 281، ح 3)
20. گرفتن ناخن در روز جمعه: پيامبر(ص) مي فرمايد: هر کس در روز جمعه ناخن هايش را کوتاه کند، عمر و مالش زياد مي شود. (جامع الاخبار، ص 333)
21. خواب به ميزان نياز: در روايات است که پرخوابي موجب کاهش عمر مي شود. پس خواب به مقدار نياز موجب آرامش و افزايش عمر و پرخوابي موجب کاهش آن است. امام علي(ع) مي فرمايد: واي بر آن که در خواب است! چه زيانکار است! عمر او کوتاه شده است و پاداش او کم. (عيون الحکم والمواعظ، ص 504، ح 9239).

البته راههاي افزايش طول عمر منحصر در موارد بالا نيست و آنچه بيان شده مشتي از خروار است.

روزنامه كيهان، شماره 21146 به تاريخ 10/6/94، صفحه 8 (معارف)