آیا قبل آدم بشر روی زمین بود؟

پرسش:

آیا قبل آدم بشر روی زمین بود؟

پاسخ:

وجود انسان قبل از آدم (علیه‌السّلام) ا) مرحوم علامه طباطبایی (ره) در ذیل آیه 1 سوره نساء می‌فرماید: «از ظاهر سیاق برمی‌آید که مراد از نفس واحده، آدم و مراد از زوج‌ها حوا است که پدر و مادر نسل انسانند و ما نیز از آن نسل هستیم و به طوری که از ظاهر قرآن کریم برمی‌آید، همه افراد نوع انسان به این دو تن منتهی می‌شوند. از آیه شریفه برمی‌آید که نسل موجود از انسان، تنها به آدم و همسرش منتهی می‌شود و جز این دو نفر، هیچ‌کس دیگری در انتشار این نسل دخالت نداشته است». در تاریخ یهود آمده است که عمر نوع بشر از روزی که در زمین خلق شده تاکنون، بیش از حدود هفت‌هزار سال نیست لیکن دانشمندان طبقات‌الارض و به اصطلاح «ژئولوژی» معتقدند که عمر نوح بشر بیش از میلیون‌ها سال است و بر این گفتار خود، از فسیل انسان‌ها و نیز ادله‌ای از اسکلت سنگ شده خود انسان‌های قدیمی دلیل آورده‌اند. این ادله‌ای قانع کننده نیست زیرا دلیلی نیست که ب‌تواند اثبات کند این فسیل‌ها، بدن سنگ شده اجداد همین انسان‌های امروزی است و دلیلی نیست که ب‌تواند این احتمال را رد کند که این اسکلت‌های سنگ شده مربوط به یکی از ادواری است که انسان‌هایی در زمین زندگی می‌کرده‌اند، چون ممکن است چنین بوده باشد و دوره ما انسان‌ها متصل به دوره فسیل‌های نامبرده نباشد، بلکه انسان‌هایی قبل از آفرینش آدم ابوالبشر در زمین زندگی می‌کرده‌اند و سپس منقرض شده باشند و این پیدایش انسان‌ها و انقراضشان تکرار شده باشد تا پس از چند دوره، نوبت به نسل حاضر رسیده باشد. قرآن کریم به طور آشکار، کیفیت پیدایش انسان در زمین را بیان نکرده که آیا ظهور این نوع موجود (انسان) در زمین، منحصر در همین دوره فصلی است که ما در آن قرار داریم و یا دوره‌های متعددی داشته و دوره ما انسان‌های فعلی آخرین ادوار آن است؟ ممکن است از بعضی آیات شریف قرآن استشمام کرد که قبل از آفرینش حضرت آدم ابوالبشر و نسل او، انسان‌هایی دیگر در زمین زندگی می‌کرده‌اند مانند آیه شریف: «وَإِذْ قَالَ رَبُّکَ لِلْمَلاَئِکَةِ إِنِّی جَاعِلٌ فِی الأَرْضِ خَلِیفَةً قَالُواْ أَتَجْعَلُ فِیهَا مَن یُفْسِدُ فِیهَا وَیَسْفِکُ الدِّمَاء» (بقره/30) «و زمانی که پروردگارت به فرشتگان فرمود: می‌خواهم در زمین جانشینی بگذارم، گفتند[باز] در زمین کسانی می‌گذاری که در آن فساد کنند و خون‌ها بریزند». که از آن بر‌می‌آید، قبل از آفرینش بنی نوع آدم، دوره دیگری بر انسان گذشته است. در بعضی از روایات وارده از ائمه (علیه‌السّلام) مطالبی آمده که سابقه ادوار بسیاری از بشر را قبل از دوره حاضر اثبات می‌کند. در کتاب توحید ج1، ص277 از امام صادق (علیه‌السّلام) روایتی آورده که در ضمن آن به راوی فرموده: «شاید شما گمان می‌کنید که خدای عزوجل غیر از شما هیچ بشر دیگری را نیافریده است. نه، چنین نیست بلکه هزار هزار آدم آفریده که شما از نسل آخرین آن‌ها هستید». مرحوم صدوق در کتاب خصال ج،2 ص 654، ح54 از امام باقر (علیه‌السّلام) روایت کرده که فرمود: «خدای عزوجل از روزی که زمین را‌ آفرید، هفت عالم را در آن خلق (و سپس منقرض کرده است) که هیچ یک از آن عوالم از نسل آدم ابوالبشر نبوده‌اند و خدای تعالی همه آن‌ها را پیوسته روی زمین آفرید و نسلی را بعد از نسل دیگر ایجاد کرد و برای هر یک، عالمی بعد از عالم دیگر پدید آورد تا در آخر، آدم ابوالبشر را بیافرید و ذریه‌اش را از او منشعب ساخت.» ‌ ب) در این باره در میان دانشمندان اسلامی دو نظر وجود دارد و هر کدام برای خود دلایلی از قرآن و روایات ذکر کرده‌اند. اینک ما هر دو نظر را به طور اجمال نقل می‌کنیم: 1) در آن زمان هنوز قانون تحریم ازدواج خواهر و برادر از طرف خداوند قرار داده نشده بود و چون راهی برای بقای نسل بشر غیر از این راه نبوده، ازدواج آنان با یکدیگر صورت گرفته است، ناگفته پیداست که دستگاه قانون‌گذاری از آن خداست: «اِنِ اَلْحُکْم اِلاَّ لِلَّهِ» (یوسف/40) «هر گونه حکم راجع به خداست» چه اشکال دارد که به طور موقت و از راه ضرورت، برای عده‌ای این گونه ازدواج در آن زمان بلامانع و مباح باشد و برای دیگران عموماً تحریم ابدی شود؟ طرفداران این نظریه از ظواهر قرآن برای خود دلیل می‌آورند که خداوند عالم در آیه 1 سوره نساء چنین می‌فرماید: «وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالاً کَثِیرًا وَنِسَاء» (نساء/1) «از آن دو (آدم و حوا) مردان و زنان فراوانی در روی زمین منتشر ساخت». ظاهر این آیه این است که نسل بشر فقط به وسیله‌ این دو تن بوجود آمده است. علاوه بر این در روایتی که مرحوم طبرسی آن را در «احتجاج» از امام سجاد (علیه‌السّلام) نقل می‌کند این مطلب تأیید شده است.