اخلاق و آداب کارکردن

کار کردن در ساختن زندگی فرد و اجتماع بسیار مهم است و پیشرفت هر ملت وابسته به آن مقدار کاری است که انجام می‌دهد. در برنامه‌های تعلیمی و تربیتی نوجوانان مقوله کار باید گنجانده شود تا آنها دوستدار کار باشند و وجودشان با کار و عشق به کار کردن تلفیق شود. در آموزه‌های اسلامی برای کار و اخلاق کاری احادیث بسیار زیادی وارد شده است. یکی از این موارد رعایت اعتدال در کار است. در این خصوص امام حسن (ع) می‌فرمایند: طلب روزی بیشتر، سنت است و اعتدال در کسب، عفت و عفت‌ورزی هیچ روزی‌ای را از بین نمی‌برد. امام صادق (ع) می‌فرمایند: باید کسب تو برای تأمین زندگی از حد آدم‌های کم‌کار بگذرد و به اندازه اشخاص حریص دنیادوست و دل به دنیا داده نرسد؛ پس خود را در کار و کسب در حد انسانی با انصاف و آبرودار قرار ده و از اشخاص سست و ناتوان بالاترآور و به کسب آن چه مورد نیاز است بپرداز.

 امام صادق (ع) در خصوص استفاده از مهارت و رعایت امانت‌داری در کار می‌فرمایند: هر صنعتگری ناگزیر باید سه خصوصیت داشته باشد تا کار و کسب او رونق پیدا کند، (یکی) این‌که در کار خود ماهر باشد و دیگر این‌که در کار خود امانت به خرج دهد. امام صادق (ع) در خصوص خوش برخوردی در کار می‌فرمایند: یکی از اصول دیگری که صنعتگر باید رعایت کند این است که بتواند نظر مشتری را جلب کند و خوش‌برخورد و خوش رفتار باشد. پیامبر (ص) می‌فرمایند: وای بر صنعتگران امت من از «امروز و فردا کردن».

اهمیت خیرخواهی

در روایات تعبیرات حساس و حیاتی از نصح و خیرخواهی آمده است كه به نمونه‌هایی اشاره می‌شود:محبوب‌ترین عمل :پیامبر اكرم صلی الله علیه وآله می‌فرماید: «قالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ اَحَبُّ ما تَعَبَّدَ لِی بِهِ عَبْدِی النُّصْحُ لِی؛خداوند عزّ وجل فرمود: محبوب‌ترین چیزی كه بنده من به آن مرا عبادت می‌كند، خیرخواهی برای من و در راه رضایت من است.‌» در واقع، با خیرخواهی گستره بندگی خداوند بیشتر می‌شود و این تنها ناصح نیست كه بندگی می‌كند؛ بلكه نصیحت پذیرها نیز در مسیر بندگی قرار می‌گیرند. هر كس در مسیر خیرخواهی مردم قدم بردارد، از باب «اَلْخَلْقُ كُلُّهُمْ عِیالُ اللَّهِ ‌»در مسیر خدا قدم برداشته و حركت در مسیر الهی باعث بالا رفتن مقام و منزلت اخروی او می‌شود. پیامبر (ص) فرمود: «اِنَّ اَعْظَمَ النَّاسِ مَنْزِلَةً عِنْدَ اللَّهِ یوْمَ الْقِیامَةِ اَمْشاهُمْ فِی اَرْضِهِ بِالنَّصِیحَةِ لِخَلْقِهِ؛ به راستی بلندمرتبه‌ترین مردم در پیشگاه خداوند در قیامت كسی است كه از همه بیشتر تلاش در خیرخواهی مردم كرده است.». برترین عمل :امام صادق علیه السلام فرمود: «عَلَیكُمْ بِالنُّصْحِ لِلَّهِ فِی خَلْقِهِ فَلَنْ تَلْقاهُ بِعَمَلٍ اَفْضَلَ مِنْهُ؛ بر شما لازم است كه خیرخواه خلق خدا برای رضای خدا باشید؛ چرا كه هرگز با عملی كه با فضیلت‌تر از خیرخواهی باشد خدا را در روز قیامت ملاقات نخواهید كرد.»

 امّا نشانه ناصح و خیرخواه چهار چیز است:

 1. به حق داوری و حكم می‌كند؛

 2. و خود نیز حق را مراعات می‌كند و به حق رفتار می‌كند؛

 3. و آنچه برای خود می‌پسندد، برای مردم نیز می‌پسندد؛

 4. و بر هیچ كس تعدّی و تجاوز روا نمی‌دارد. عملی ضروری و فراگیر:نُصح و خیرخواهی فقط یك توصیه اخلاقی نیست؛ بلكه یك وظیفه دینی و اسلامی است و بر همگان لازم است در هر حال خیرخواه برادران مؤمن خویش باشند. امام علی علیه السلام فرمود: «اِمْحَضْ اَخاكَ النَّصِیحَةَ حَسَنَةً كانَتْ اَوْ قَبِیحَةً؛ برادرت را خالصانه نصیحت و خیرخواهی كن؛ خواه اندرز و خیرخواهی تو در نظر او نیك باشد یا زشت.» و امام صادق علیه السلام فرمود: «یجِبْ لِلْمُؤْمِنِ عَلَی الْمُؤْمِنِ النَّصِیحَةُ لَهُ فِی الْمَشْهَدِ وَالْمَغِیبِ؛ بر مؤمن واجب است كه خیرخواه برادر مؤمن خود باشد؛ چه در پشت سر و چه در حضور او.»

نگریستن در عاقبت کار

فرجام اندیشی و آینده نگری در هر کاری، نقش بسزایی در سرانجام آن کار خواهد داشت. اگر انسان پیش از انجام دادن هر کار، درباره نتیجه و آینده آن کار تأمل نماید، مسلّما سود و زیان آن، تا حدّ زیادی قابل پیش بینی و کنترل خواهد بود. اگر کار خوبی باشد، سود آن بسیار بیشتر از کار بدون تفکر و اندیشه است و اگر کاری ناشایست یا بیهوده باشد، می توان با خودداری از انجام دادن آن یا آگاهی داشتن نسبت به سود و زیان آن، خسارت احتمالی آن را به حدّاقل رساند. این موضوعی است که در قرآن کریم و احادیث، نسبت به آن، تأکید فراوان شده است و بزرگان دین ما سفارش نموده اند که قبل از انجام دادن هر عملی به «عاقبت» آن فکر کنیم و چنانچه آن را «سودمند» یافتیم، به انجام شدن آن «خوشبین» و به انجام دادن آن «امیدوار» باشیم؛ زیرا دوراندیشی باعث می شود که فرد، کمتر دچار خطا گردد، و پشیمانیِ کمتری به بار می آورد؛ خوش بینی، ذهن را خلاّق و زندگی را شیرین می کند و امید، استعدادها را شکوفا و انگیزه ها را دوچندان می سازد. قرآن کریم و همچنین احادیث، دوراندیشی و آینده نگری را از خصوصیات بارز یک انسان عاقل برمی شمارند و در مقابل، اقدام به انجام دادن کار بدون اندیشه و برنامه را از خصوصیات افراد کم خِرد به حساب می‌آورند. حضرت علی(ع) در نامه ای به مالک اشتر به وی سفارش می کند که در امور کارگزارانش دوراندیش باشد و می فرماید: «در امور کارگزارانت ژرف بنگر، و بر مبنای ارزشیابی درست به کارشان بگمار، نه به انگیزه گرایش های شخصی و نه بر مبنای خودکامگی؛ چرا که این دو، شاخه های جور و خیانت را ریشه اند. به ویژه برای کار، کسانی را برگزین که از تجربه و نجات، بهره مندند که چنین کسانی در اخلاق برترند و در آبرومندی سالم تر، به آزمندی‌های مادّی کمتر نظر دارند و به پایان کار، بیشتر می اندیشند. امام باقر(ع) می فرماید: پیامبر اکرم(ص) فرمود: چون در اندیشه انجام دادن کاری برآمدی، در عاقبت آن تدبّر کن، تا اگر نیک است و در راه درست، به آن دست یازی و اگر مایه گمراهی است، آن را فروگذاری. امام علی(ع) فرمود: آن کس که بدون نگریستن در عاقبت کار، دست به اقدام بزَنَد، خود را گرفتار پیشامد می سازد. اندیشیدن در کار، پیش از اقدام کردن به آن، سبب ایمنی از لغزش‌هاست. کار امروز را به فردا مسپار! این، همیشه و همه جا باید مدّ نظر انسان باشد؛ زیرا هیچ کس از فردای خویش خبر ندارد که زنده است یا مرده. انسان باید از امروز خود به بهترین شکل استفاده کند و بهره کافی از ایام عمر خویش ببرد؛ زیرا معلوم نیست فردا هم از آن او باشد.