توسل در اسلام

توسل به درگاه عزیزان خداوندی از جمله مسائل بوده که ما در تاریخ قبل از اسلام هم شاهد آن هستیم که پیامبران و اولاد پیامبران به این ریسمان­الهی در جاهای مهم و خطرناک چنگ زده­اند و در میان مسلمانان هم رواج کامل دارد که از طریق سنت و احادیث به آن مشروعیت بخشیده شده­است ولی ابن­تیمیه و طرفداران وی در قرن هشتم این امر مسلم را مورد انکار قرار دادند و به وسیله محمد بن عبدالوهاب، بعد از قرنها تشدید یافت و توسل را بدعت و امر نامشروعی خواندند.

تعریف توسل

توسل در لغت از ریشه وسل است، وسیله چیزی است که شخص با آن چیز به دیگری نزدیک می­شود. جمعش الوسائل است.[1] در عبارتی دیگر الوسیلة: توصل به شیء از روی رغبت است[2] و نیز وسیله قرار دادم به سوی پروردگارم یعنی انجام دادم عملی را که بوسیله آن به خداوند نزدیک شوم.[3]

توسل در اصطلاح

اینکه عبد شیئ را به سوی خداوند مقدم بدارد، تا اینکه وسیله او باشد در نزد خداوند و به واسطه آن دعایش مستجاب شود و به مطلوبش برسد. مانند اینکه خداوند را با اسماء حسنایش و صفاتش یاد کند و سپس دعا کند که در این صورت اسماء خداوند را وسیله برای استجابت دعا و نیل به مطلوبش قرار داده­است.[4]

انواع توسل

1. توسل بمعنای عام:

خداوند عالم را بر اساس اسباب و مسببات خلق کرده­است و هر یک از سبب عادی در دیگری به اذن خداوند اثر می­گذارد و علوم تجربی هم این سببیت را در موجودات کشف کرده­است. آیات قرآن هم به این نوع سبب و مسبب اشاره دارد، چنانکه فرمود: آب سبب خروج میوها و رزق شماست.[5] همچنین در آیه دیگر به صراحت تأثیر آب در زرع را بیان می­کند.[6] البته اینها به معنای تفویض نظام بر ماده نیست؛ بلکه همه اینها دلیل بر وجود خداوند و اراده اوست. پس هر کسی که دقت نظر داشته باشد می­فهمد که حیات جسمانی انسان قائم بر اساس اسباب و وسائل است و همچنین نزول فیض معنوی خداوند برای بندگان تابع نظام خاص می­باشد که از آن به وحی تعبیر می­شود. وحی­الهی از طریق ملائکه، انبیاء و رسلش و کتابش به بندگانش می­رسد. پس هدایت انسانها از طریق اسباب و وسائلی است که خداوند آن را طریق هدایت قرار داده­است. امام­صادق(ع) فرموده­است: خداوند اشیاء را خلق نمی­کند مگر بوسیله سببها، پس برای هر چیزی سببی قرار داده و برای هر سببی وسعتی داده است.[7]

2. توسل بمعنای خاص:

خداوند در قرآن فرموده­است: یا ایها الذین آمنوا اتقوا الله و ابتغوا الیه الوسیله و جاهدوا فی سبیله لعلکم تفلحون[8] حال که خداوند در قرآن تمسک به وسیله را امضاء کرده­است بلکه به آن امر فرموده و از سوئی آیه نیز هر نوع وسیله که موجب تقرب می­شود را شامل می­شود؛ باید توجه داشت که این وسیله­ها جز از طریق وحی و روایات معتبر تبیین نمی­شود، پس باید به کتاب و سنت رجوع کرد تا هر چه موجب تقرب به خداوند می­شود را بدست آورد. در نتیجه: اولا توسل به معنای خاص را باید تعریف کنیم و بعد انواع آن را ذکر کنم. توسل بمعنای خاص این است که: عبد شیئ یا شخصی را برای استجابت دعای خود در نزد خداوند وسیله قرار می­دهد تا با این وسیله به مطلوب خودش برسد و این بر دو قسم است:

1. نامشروع:

توسل نامشروع عملى است که مشرکین بت‌پرست انجام می­دهند؛ چرا که آنان متوسل به درگاه خدا مى‌شوند، ولى تقرب و عبادت را نسبت به ملائکه و جن و اولیاى انس انجام مى‌دهند و عبادت خداى را ترک مى‌کنند، نه او را عبادت مى‌کنند و نه به او امیدوارند و نه از او بیمناک؛ بلکه همه امید و ترسشان نسبت به وسیله است. مشرکین تنها وسیله را عبادت مى‌کنند و امیدوار رحمت وسیله و بیمناک از عذاب آن هستند و با دادن قربانیها به آنها تقرب مى‌جستند. پس در واقع ایشان به وسیله بعضى از مخلوقات، به درگاه خدا تقرب مى‌جستند ولى در مقام عمل آن وسیله را بطور مستقل پرستش نموده، از خود آنها بیمناک و به خود آنها امیدوار بودند، بدون اینکه خدا را در منافع و ضررها، مؤثر بدانند، و این چیزی جز شرک در ربوبیت و عبادت نیست.[9]

2. مشروع:

ما در کتاب و سنت شریف با دو نوع اسباب که موجب تقرب به خداوند متعال می­شود مواجه می­شویم.

1-واجبات و مستحبات که از جمله آنها جهاد و تقوی است. امیرالمومنین(ع) در این باره فرموده­است:[10] همانا بهترین چیزى که انسان‌ها مى‌توانند با آن به خداى سبحان نزدیک شوند، ایمان به خدا و ایمان به پیامبر(ص) و جهاد در راه خداست، جهاد قلّه بلند اسلام، و یکتا دانستن خداست.

2- وسائل توسلی که در قرآن و روایات وارد شده­است و صحابه و تابعین صحابه هم به آنها متوسل می­شدند که همه آنها موجب تقرب به خداوند می­باشد.

1- توسل به اسماء و صفات خداوند.[11]

2- توسل به قرآن کریم.

3- توسل به اعمال صالحه.

4- توسل به دعای رسول­اکرم(ص).

5- توسل به دعای برادر مومن.

6- توسل بدعای نبی در حیاة برزخی.

7- توسل به خود نبی(ص) بعد از رحلتش.

8- توسل به خود پیامبر(ص) در زمان حیاتش.

9- توسل بحق صالحین و مقام و منزلت ایشان.

10- توسل به حق پیامبر(ص) و انبیاء(ع) پیشین. از میان این توسلها پنج مورد اول، مورد اتفاق تمام مذاهب مسلمانان است و فقط اختلاف در پنج مورد آخر است. این اختلاف به جایی رسیده­است که بعضی (وهابیون) به دیگران به خاطر این نوع توسل، نسبت شرک و ارتداد می­دهند. ما در اینجا به بررسی آیات و روایاتی که درباره توسل نازل شده­است، می­پردازیم.

آیات قرآن

1- یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ابْتَغُوا إِلَیهِ الْوَسِیلَةَ وَ جاهِدُوا فِی سَبِیلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ[12]

اى کسانى که ایمان آورده‌اید! از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید! و وسیله‌اى براى تقرب به او بجوئید! و در راه او جهاد کنید، باشد که رستگار شوید.

2- در آیه دیگر می­­­­­­­­­­فرماید: کسانى را که آنان مى‌خوانند، خودشان وسیله‌اى (براى تقرب) به پروردگارشان مى‌جویند. وسیله‌اى هر چه نزدیکتر و به رحمت او امیدوارند و از عذاب او مى‌ترسند؛ چرا که عذاب پروردگارت، همواره در خور پرهیز و وحشت است!‌[13]

3- همچنین می­فرماید: ما هیچ پیامبرى را نفرستادیم مگر براى این که به فرمان خدا، از وى اطاعت شود و اگر این مخالفان، هنگامى که به خود ستم مى‌کردند (و فرمانهاى خدا را زیر پا مى‌گذاردند) به نزد تو مى‌آمدند و از خدا طلب آمرزش مى‌کردند و پیامبر هم براى آنها استغفار مى‌کرد، خدا را توبه پذیر و مهربان مى‌یافتند. [14]

4- یا در جای دیگر از قول پسران حضرت یعقوب(ع) می­فرماید:‌[15] گفتند: پدر! از خدا آمرزش گناهان ما را بخواه، که ما خطاکار بودیم‌. در این آیه مشاهده می­کنیم که فرزندان یعقوب متوسل به وسیله­ای شدند و خودشان مستقیم به درگاه الهی استغفار نکردند و قرآن هم آن را رد نکرده­است.

روایات

گروهی از مفسران و محدثان در ذیل تفسیر آیه 37 سوره بقره (فتلقی آدم من ربه کلمات فتاب علیه إنه هو التواب الرحیم)، روایتی را نقل می­کنند، که تصریح به توسل به حق پیامبر(ص) دارد. از جمله آنها اسماعیل حقی است که در تفسیر روح البیان می­گوید: حضرت پیامبر(ص) در مورد توبه حضرت آدم فرموده­است: همانا حضرت آدم گفت: خداوندا به حق حضرت محمد مرا ببخش، خداوند فرمود، چگونه محمد را شناختی، عرض کرد زمانی که مرا خلق کردی و روح را در من دمیدی چشمم را باز کردم، پس در ساق عرش دیدم نوشته شده: خدائی جز خدای یکتا نیست و محمد(ص) فرستاده اوست، پس دانستم که همانا او بهترین خلق در محضر توست چرا که اسمش همراه اسم تو آمده­است.[16] همچنین در تفسیر الدرالمنثور نقل شده که پیامبر(ص) فرمودند: وقتی آدم مرتکب گناه شد سر به آسمان بلند کرد و گفت: (خدایا) تو را به حق محمد(ص) در خواست می­کنم که مرا ببخشی. خدا به او وحی نمود که محمد کیست؟ آدم پاسخ داد: وقتی مرا آفریدی سر به عرش بلند نمودم، در این هنگام دیدم در آن نوشته است: معبودی جز خدا نیست و محمد(ص) پیامبر خدا است. با خود گفتم که محمد بزرگترین و والاترین مخلوق توست که نام او را در کنار نام خود آورده­ای، در آن هنگام به او وحی شد که آن پیامبر از ذریه تو می­باشد و اگر او نبود تو را خلق نمی­کردم.[17]

ابوهریره می­گوید: پیامبراکرم(ص) درباره حضرت آدم و توسل او چنین فرمود: خداوند متعال به آدم خطاب فرمود: ای آدم ایشان برگزیدگان من هستند....پس اگر حاجتی به من داشتی به آنها متوسل شو. و در ادامه فرمود: ما کشتی نجات هستیم و هر کس به آن کشتی چنگ بزند نجات می­یابد و هر کس رو برگرداند هلاک می­شود. پس هر کسی به خداوند حاجتی داشته باشد از ما اهل­بیت طلب کند.[18]

عمل امتهای پیشین در توسل

در امتهای قبل هم به ذوات طاهره متوسل می­شدند و حاجتهایشان با توسل به ایشان درخواست می­کردند. مانند:

1- طلب باران عبدالمطلب، به سبب نبی­اکرم(ص)، در حالی که او طفل شیرخوار بود.[19]

2- طلب باران ابوطالب با توسل به نبی­اکرم(ص)، در زمانی که او پسر بچه­ای بیش نبوده­است.[20]

سیره مسلمانان

سیره­ی مسلمین در زمان پیامبر(ص) و بعد از ایشان اینگونه بوده­است که به اولیای الهی و مقام و منزلت آنها متوسل می­شدند. در کتاب اسد الغابه فی معرفة الصحابه آمده است که: در سال رماده وقتی قحطی به اوج رسید عمر، عباس را برای طلب باران واسطه قرار داد، خداوند به وسیله او آنان را سیراب کرد و زمینها سر سبز گردید. سپس عمر رو به مردم کرد و گفت به خدا سوگند عباس وسیله ما است به سوی خدا و منزلت و مقام دارد. وقتی آب باران همه جا را گرفت، مردم با مسح بدن عباس تبرک می­جستند و می­گفتند: آفرین بر تو ای ساقی دو حرم.[21] و نیز در کتاب فتح­الباری فی شرح صحیح­البخاری آمده­است: عباس در دعای خود می­گفت :

قد توجٌه القوم بی الیک لمکانی من نبیک.[22] (مردم برای تو رو به من آوردند، به خاطر پیوندی که با پیامبر تو دارم)

همچنین در فتح­الباری به سند صحیح نقل شده­است که در زمان خلیفه دوم خشک سالی و قحطی شد. بلال بن حارث صحابی کنار قبر پیامبرخدا(ص) آمد و عرضه داشت: امت تو نابود شدند، از خدای عالم باران رحمت طلب کن. پیامبر(ص) به خواب او آمد و فرمود: باران رحمت نازل خواهد شد....[23]

مذاهب دیگر هم توسل را جایز می­دانند. ابن حجر هیثمی، ازشافعی دو بیت زیر را نقل کرده­است:

آل النٌبـــــی ذریعتی هم الیـــــــــه وسیلتی

ارجو بهم اعطی غـذا بیدی الیمین صحیفتـی[24]

توسل اهل مدینه

توسل اهل مدینه به قبر رسول­خدا(ص) در سال 53 هجری. زیاد ابن ابیه که به حکم معاویه ولایت حجاز را به دست گرفته بود از معاویه ولایت مدینه را خواستارشد، معاویه هم قبول کرد، چون این خبر به اهل مدینه رسید، تمامی اهل شهر از کوچک و بزرگ، به مسجد پیامبر آمده و ضجه و شیون و دعا و عجز ناله سر دادند و سه روز به قبر پیامبر(ص) پناهنده و به آن متوسل شدند؛ چرا که از ظلم و زورگویی زیاد بن ابیه آگاه بودند و در اثر این توسل پس از سه روز، زیاد هلاک شد.[25] حاکم نیشابوری نیز می­گوید، از ابوالحسین فقیه (متوفای 384) شنیدم که می­گفت: هر امر مهمی از امور دینی و دنیوی بر من عارض شد، برای برآورده شدن آن به طرف قبر حضرت رضا(ع) رفتم و کنار آن قبر دست به دعا برداشتم، آن حاجت برآورده شد و خداوند برای من گشایش در آن کار مهم پدید آورد ... این رفتار برای من یک عادت شد به گونه­ای که در هر مشکلی به زیارت آن بارگاه می­روم؛ چرا که استجابت دعا در آن مکان برای من به تجربه ثابت گردید.[26]

در کتاب درسهایی در نقد وهابیت به نقل از طبقات الشافعیه آمده­است که: در قرن چهارم و پنجم هجری بود که مردم سمرقند برای پاره­ای مشکلات به قبر بخاری استغاثه کردند.[27]