فاعل قسری

كلمات كليدي : فاعل قسري، فاعل بالقسر

نویسنده : مهدي افضلي

یکی از اقسام علت فاعلی، فاعل بالقسر یا فاعل قسری است. در تمام اقسام فاعل،‌ نام‌گذاری دایر مدار وجود علم و عدم آن است ضمن آن‌که در فاعل‌های غیر علمی ملائمت با طبع و عدم ملائمت با طبع نیز مد نظر است. بر این اساس، در تعریف فاعل بالقسر گفته‌اند فاعلی است که به فعل خویش آگاهی ندارد و فعلش نیز ملائم با طبع او نیست.

این نوع فاعل نیز همانند فاعل بالطبع، در بستر طبیعیات قدیم قابل طرح است که هر چیزی را دارای طبع خاص می‌دانستند. همانگونه که کارهای ملائم با طبع اشیای مادی مرکب از عناصر چهارگانه را موافق طبع و فاعل آن را طبیعی می‌نامیدند، فاعل فعل‌های ناسازگار با طبع را فاعل بالقسر می‌نامند. اگر سنگی از ارتفاع به سمت پایین حرکت کند یک فعل طبیعی انجام شده است، ولی اگر همین سنگ را به سمت بالا پرتاب کنند یک حرکت قسری خواهد بود. چنین فعلی را به دلیل آن‌که ناسازگار با طبع است قابل دوام نمی‌دانستند، از همین‌جا اصطلاح یا قاعده معروف "القسر لایدوم" پدید آمد.

چنان‌که نفس انسان سالم را در فعل‌های طبیعی، نسبت‌ به آن‌ها فاعل بالطبع می‌نامیدند، نفس انسان بیمار را در کارهای طبیعی، فاعل قسری می‌نامند. زیرا هرچند نفس بیمار نسبت به این‌گونه افعال شعور دارد، ولی شعورش در انجام فعل مدخلیتی ندارد و این فعل‌ها بدون اختیار و بر خلاف طبع صادر می‌شود.

منابع :

1. صدر المتألهین شیرازی؛ الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه, (مکتبه الرشد ؛ بیروت ؛ ط 5 ، 1419)، ج2، ص221.

2. سبزواری، ملاهادی؛ شرح المنظومه، تصحیح علامه حسن حسن زاده آملی،(قم، نشر ناب، 1380، چ چهارم)، ج2، ص406-407.

3. طباطبایی، سید محمد حسین؛ نهایه الحکمه، قم، دفتر نشر اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. ص172.

4. مصباح یزدی، محمد تقی؛ آموزش فلسفه، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، چ8، 1377. ج2 ص91.


مقاله
نویسنده	مهدي افضلي

مقاله

نویسنده

مهدي افضلي

جدیدترین ها در این موضوع

آدابی از عبودیت

از آداب عبودیت این است که جز قدرت حق، قدرتی را نپذیرند و جز ثنای حق و آنکه از اولیاء حق است، ثنای کسی را نگویند. 1 مهر 1397, 14:8

فهم و دریافت زبان قرآن

من امیدوارم که ما این حجاب جحود را از قلب‌هایمان برداریم و از خدای تبارک و تعالی بخواهیم که ما را آشنا کند به لسان قزآن. 1 شهریور 1397, 14:8

علت بعثت انبیاء

اگر برای هر علمی موضوعی است... علم همه انبیاء هم موضوعش انسان است ... 1 شهریور 1397, 14:8

ترک علاقه به دنیا

علائق را باید کم بکنید، علاقه‌ها باید کم بشود، طبیعتاً ماها از اینجا می‌رویم، علی ایّ حال چه علاقه قلبی به چیزی داشته باشیم یا نداشته باشیم فرقی به حال ما نمی‌کند. 29 مرداد 1397, 14:8

دعا روح عبودیت

اینهایی که از کتب ادعیه انتقاد می‌کنند برای این است که نمی‌دانند، جاهل‌انند، بیچاره‌اند که این کتب ادعیه چطور انسان را می‌سازد، این دعاهایی که از ائمه ما وارد شده است مثل کمیل، مناجات شعبانیه، دعای حضرت سیدالشهداء(ع) و دعای«سمات» اینها چه جور انسان را درست می‌کنند... 29 مرداد 1397, 14:8

پر بازدیدترین ها

اصول رذائل اخلاقی

در بیان صفات رذیله و اخلاق ناپسندیده روح که از اعمال سیّئه بدن و اعضا ناشى مى‌شود و در مقابل صفات حمیده و اخلاق پسندیده است 21 فروردین 1397, 12:50

چگونگی مبارزه با شیطان

از خودخواهی و خودبینی به درآی ، که این ارث شیطان است که به واسطه خودبینی و خودخواهی از امر خدای تعالی به خضوع برای ولی و صفی او جل و علا سرباز زد و بدان که تمام گرفتاری های بنی آدم ازاین ارث شیطانی است که اصل اصول فتنه است 11 آبان 1396, 17:56

خطبه حضرت علی علیه السلام در روز اول ماه رمضان

>امام باقر علیه‌السلام به نقل از پدرانش علیهم‌السلام روایت می‌کند: حضرت على علیه‌السلام در اوّلین روز ماه رمضان در مسجد کوفه خطبه خواند. پس خدا را به بهترین ستایش و برترین و رساترین ثنا ستود و بر پیامبرش محمّد صلى‌الله‌علیه‌و‌آله درود فرستاد. سپس فرمود: 24 آبان 1393, 14:8

ارایه اعمال آدمی به محضر مبارک رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم

طبق بعضی آیات ، به تفسیر برخی از روایات ، اعمال انسان به رسول خدا صلی الله علیه وآله و ائمه طاهرین علیهم السلام عرضه می شود و از نظر مبارک آنان می گذرد. 21 آبان 1396, 10:33

افراط و تفریط قوه شهوت

افراط در قوه شهوت عبارت از آن است که عقل انسان مقهور شهوت شده و همّت مرد مصروف تمتّع از زنان و کنیزان گردد و از پیمودن راه آخرت محروم شود. 18 دی 1396, 15:16