آسیب های نامرئی دروغ

کلمات کلیدی: دروغ، گتمان حقايق، فراموشي

نویسنده:

کتمان حقایق یا دروغ گفتن عادت ناپسند برخی از افراد است که پایه‌های شکل گیری آن از دوران کودکی نهاده می‌شود و افرادی از این عادت برای پیشبرد اهداف استفاده می‌کنند.

پنهان کردن حقیقت از گناهانی است که آیات و احادیث بی شماری در رابطه با پیامدها و ضررهای دنیوی و اخروی آن در زندگی انسان وجود دارد. این رفتار اگرچه ممکن است در کوتاه مدت آدمی را در پیشبرد اهدافش کمک کند، اما چنانچه الگوی رفتاری و تفکری انسان در زندگی اش شود نه تنها سلامت جسم و روح او را به مخاطره می‌اندازد بلکه آیندگان و یک نسل را به سمت فتنه انگیزی سوق می‌دهد.

ریشه‌های دروغگویی

دروغگویی از رذایل اخلاقی است که در روایات مختلف، پنهان کردن حقیقت و گفتاری خلاف واقعیت معنی شده و در احادیث گوناگون نیز در کنار شرک و عاق والدین از جمله گناهان کبیره یاد شده است. این عادت زشت اخلاقی هرگز جزو ذات و فطرت انسان نیست. بلکه عوامل روانشناختی و محیطی است که این خصیصه را در انسان شکل می‌دهد.

دکتر علی اسماعیلی، روانشناس علل مختلفی را در رابطه با این ناهنجاری اخلاقی برشمرده و می‌گوید: عادت به بیان سخنان نادرست خصیصه ای آموختنی است که به مرور زمان بخشی از ذات انسان می‌شود. اعمال رفتارهای منفی از سوی اطرافیان، جبران احساس حقارت، منافع شخصی، مصلحت، قرار گرفتن در موقعیت‌های بحرانی، ترس، دستیابی به اهداف خاص، واقع بین نبودن و توجیه رفتار از عمده ترین دلایلی است که افراد جامعه را به سمت دروغگویی سوق می‌دهد. وی معتقد است: خانواده نخستین کانونی است که الگوهای رفتاری فرزندان را شکل می‌دهد بنابراین ریشه‌های اولیه شکل گیری این صفت ناپسند را باید در جمع خانوادگی جست وجو کرد. هنگامی که والدین به سادگی جملات دروغ به زبان می‌آورند فرزندان نیز آن را مبنای اخلاقی خود قرار داده و تناقض گویی را می‌آموزند. این در حالی است که پس از آن نیز با ورود به جامعه هنگامی که به نتایج دلخواه شان نرسند به خود اجازه کتمان حقیقت را داده و این عمل ناشایست را مرتکب می‌شوند.

دروغگو، فراموش کار می‌شود

نگاهی به کتب آسمانی بیانگر آن است که حقیقت و راستگویی همواره مایه ارتقای شخصیت انسان شده و گاه او را به مقام و رتبه‌های عالی رسانده که نقطه مقابل آن یعنی تناقض گویی و کذب او را از رسیدن به مرتبه‌های عالی دور می‌کند.

امیر شفیعی، کارشناس مذهبی، عقوبت هر گناهی را در درجه نخست متوجه خود شخص دانسته و می‌گوید: خداوند همواره تکذیب کنندگان را وعده آتش جهنم داده و پیامبر اکرم (ص) دروغ را به همراه خیانت در امانت و خلف وعده از نشانه‌های نفاق دانسته است. وی در ادامه می‌افزاید: دروغگویی مانع چشیدن طعم ایمان می‌شود به طوری که از امیرالمومنین (ع) نقل است که می‌گوید: هیچ بنده‌ای طعم ایمان را نمی‌چشد مگر آنکه دروغ را ترک نماید.

این در حالی است که خداوند افراد دروغگو را از برکات و رزق و روزی محروم می‌کند و راه حق را به ایشان نشان نمی‌دهد. به گفته این کارشناس اسلامی، دروغگو قابل رفاقت و برادری نیست و به نقل از امیرالمومنین(ع) مسلمانان باید از دوستی و برادری با افراد دروغگو بپرهیزند زیرا سخن حقیقت او نیز باور کردنی نیست. وی در ادامه بی اعتمادی را از دیگر آثار دروغگویی در جامعه می‌داند که در نهایت روحیه تعاون، همکاری، نوعدوستی و در کل زمینه پیشرفت را در جامعه کاهش داده، کسب و کار را وقفه می‌اندازد و جامعه را متحمل تاوان سنگینی می‌کند. این در حالی است که از امام صادق(ع) روایات بسیاری وجود دارد که خداوند فراموشکاری را مجازات دروغگویان قرار داده، تا رسوا شوند.

دکتر منوچهر طباطبایی راد، روانشناس، نیز در این رابطه معتقد است، دروغگو حقیقتاً کم حافظه می‌شود زیرا مغز انسان برای راستگویی خلق شده و بیان جملاتی خلاف حقیقت در عملکرد آن اختلال ایجاد می‌کند. در نتیجه از آنجا که مغز فضای لازم برای بایگانی گفته‌های خلاف واقع و مختلف به دیگران را ندارد، تناقض گویی و فراموش کاری باعث رسوا شدن او می‌شود.

تهدیدی برای سلامت جسمانی

دروغگویی نه تنها روح و روان انسان را متوجه اثرات منفی ساخته و بار گناهان او را می‌افزاید، جسم او را متضرر طیف وسیعی از عوارض می‌کند. اضطراب، نخستین پیامدی است که با بر زبان آوردن جملات نادرست بر انسان فائق می‌شود. این حالت ناخوشایند میزان ترشح هورمون کورتیزول را در بدن افزایش داده و در نتیجه میزان ترشح هورمون اندورفین را که سبب حالات خوب و خلق مثبت می‌شود، کاهش می‌دهد.

از آنجا که اغلب ترکیبات ترشح شده در بدن انسان تحت تاثیر افکار اوست، هرگونه ناراحتی و ترس با تاثیر بر ترشح هورمون کورتیزول، تنظیم قند خون بدن را بر هم زده و عملکرد سیستم ایمنی را افت می‌دهد. این در حالی است که نوراپی نفرین یعنی هورمون مترشحه از غده فوق کلیه با اضطراب ناشی از کتمان حقیقت، میزان ضربان قلب و فشار خون را افزایش می‌دهد.

دکتر منوچهر طباطبایی راد، افراد دروغگو را نه تنها دشمن خدا بلکه دشمن خود می‌داند و می‌گوید: خداوند سیستم عصبی و مغز انسان را بر پایه حقیقت، راستی و درستی آفریده بنابراین هرگونه کلام اشتباه و مغایر با دانسته‌ها در عملکرد فیزیولوژیای مغز اختلال ایجاد می‌کند و به همین دلیل نورون‌های مغزی پیام هایی را به سایر قسمت‌های سیستم عصبی ارسال کرده و آثاری مانند تعریق، ارتعاش در کلام و افزایش ضربان قلب را برجای می‌گذارد. در واقع این تغییرات همان پدیده‌ای است که با استفاده از آن دستگاه دروغ سنج ، جملات دروغ را تشخیص می‌دهد. به گفته دکتر طباطبایی ، برای تشخیص کلام درست از نادرست، نشانه‌های زیادی وجود دارد. تن صدای افراد بسیار مهم است. بسیاری از افراد هنگام بیان جملات نادرست ، تن صدای بالاتری پیدا می‌کنند. خنده‌های بی دلیل و بی گاه دارند و همواره سعی می‌کنند تا با صحبت‌های زیبا و جذاب، امکان کشف حقیقت را از مخاطب سلب کنند.

حرکت مداوم چشم‌ها به اطراف، امتناع از برقراری ارتباط مستقیم چشمی با مخاطب، انقباض یا انبساط شدید مردمک چشم ها، پوشاندن بخشی از دهان یا صورت هنگام صحبت، خاراندن بینی، تپق زدن و یک سری اشتباهات رفتاری و گفتاری دیگر از نشانه هایی است که به گفته دکتر طباطبایی هنگام درگیری مغز با دروغگویی معمولاً بروز پیدا می‌کند به همین دلیل این قبیل افراد اغلب سعی دارند تا نگاهی مستقیم با مخاطب خود نداشته باشند و در نتیجه کمتر احساس ناامنی کنند.

الگوسازی

به اعتقاد روانشناسان، چنانچه والدین راستگویی را معیار باارزشی برای فرزندان خود معرفی و به این بهانه آنها را تشویق کنند، حقیقت گویی ملکه ذهن فرزندان شده و الگوی رفتاری آنان می‌شود. به گفته دکتر اسماعیلی، والدین وقتی نشانه هایی از صفت دروغگویی را در فرزندان خود دیدند باید برخورد درستی با آنها داشته باشند تا این رفتار در آنان پرورش پیدا نکند. از طرف دیگر باید مراحل تکامل کودکان مورد توجه قرار گیرد زیرا کودکان تا سنین پنج الی شش سالگی در حال تحول هستند و خیالبافی می‌کنند در حالی که والدین این رفتار او را به حساب دروغ می‌گذارند. این در حالی است که در سنین بالاتر لازم است عامل دروغگویی کودک را شناسایی با روی خوش با او به صحبت نشست و برای تکرار نکردن آن قول گرفت.

این در حالی است که سیستم آموزشی و رسانه‌ها نیز در الگوسازی معیارهای مثبت جایگاه ارزشمندی دارد. چنانچه در خانواده و مدارس از رهنمودهای مذهبی بهره برده شود و نتیجه گفتار نادرست در قالب برنامه‌های تلویزیونی، کارتون، تئاتر و یا دیگر رشته‌های هنری نمایش داده شود، کودکان خواهند فهمید که دروغگویی ممکن است در کوتاه مدت سودمند باشد ولی در بلندمدت شخص، خانواده و جامعه را متضرر خواهد کرد.