جانشینان پیامبر(ص) زمان غیبت در مدینه

كلمات كليدي : تاريخ، رسول خدا(ص)، غزوات، جانشين، مدينه، علي(ع)، عبدالله بن ام مكتوم

نویسنده : سيد علي اكبر حسيني

رسول‌خدا(ص) در جنگ‌هایی که خود در آن شرکت می‌فرمودند، اشخاصی را در مدینه، به جانشینی خود بر می‌گزیدند که به ترتیب غزوات عبارتند از:

وَّدان

یکسال بعد از ورود حضرت(ص) به مدینه،[1] در صفر سال دوم هجرت، رسول‌خدا(ص) نخستین بار، با گروهی از مسلمانان، برای جنگ از مدینه خارج شدند؛[2] در این سفر که تنها مهاجران در آن حضور داشتند؛[3] رسول‌خدا(ص) سعد بن عباده را برای رسیدگی به امور مردم به جای خویش، در شهر مدینه، منصوب فرمودند[4] و خود با همراهان، در تعقیب کاروان قریش و جنگ با بنی‌ضمره بن بکر، تا جایی موسوم به «ودّان» پیش رفتند.[5]

حضرت(ص) بعد از پنجاه شب غیبت از مدینه،[6] بدون اینکه جنگی روی دهد، در اوایل ربیع‌الاول، به مدینه بازگشتند.[7]

بُواط

در ربیع‌الاول سال دوم هجری،[8] پیامبر(ص) به قصد حمله به کاروانی از قریش تا منطقه «بواط» در ناحیه رضوی پیش رفتند؛ اما چون با دشمنی برخورد نکردند،[9] به مدینه برگشتند. حضرت پانزده روز از مدینه غیبت داشتند[10] و در این مدت سائب بن عثمان بن مظعون[11] یا سعد بن معاذ[12] را جانشین خود در مدینه قرار دادند.

سائب بن عثمان بن مظعون از اولین مسلمان و از اولین مهاجران به حبشه بود و از افاضل اصحاب رسول‌خدا(ص) به شمار می‌آمد[13] و صاحب رأی بود.[14]

ذی‌العشیره

در جمادی‌الاولی سال دوم هجری، حضرت در تعقیب کاروانی تجاری از قریش تا «عشیره» واقع در منطقه «بطن ینبع» پیش رفتند؛[15] اما در این غزوه نیز بدون اینکه جنگی در گیرد، به مدینه برگشتند.[16] در این غزوه نیز اباسلمه جانشین حضرت در مدینه بود.[17]

عبدالله بن عبدالاسد بن هلال مکنی معروف به ابوسلمه پسر عمه و برادر رضاعی رسول‌خدا(ص)،[18] از اولین مسلمانان و مهاجران به حبشه و مدینه بود.[19] او در احد بر اثر اصابت تیری زخمی و بعد مدتی به شهادت رسید.[20]

بدر اولی

ده روز از غزوه ذی‌العشیره نگذشته بود که به حضرت خبر رسید کرز بن جابر فهری گله مدینه را غارت کرد.[21] حضرت(ص) به تعقیب او پرداخته تا «وادی سفوان» در ناحیه بدر، پیش رفتند؛ اما به وی دست نیافتند و به مدینه برگشتند.[22] جانشین حضرت(ص) در این زمان در مدینه، زید بن حارثه بود.[23]

بدر الکبری

در رمضان سال دوم هجری، حضرت(ص)[24] برای حمله به کاروانی از قریش، به همراهی سپاهی سیصد و سیزده نفره عازم جنگ شد. سرانجام در منطقه «بدر» با قریش درگیر شده و با پیروزی رسول‌خدا(ص) و مسلمانان، جنگ خاتمه یافت. حضرت(ص) قبل از عزیمت به این سفر جنگی، عبدالله بن ام‌مکتوم معیصیّ را جانشین خود در مدینه قرار دادند.[25]

در اسم ابن ام‌مکتوم اختلاف است، عده‌ای گفته‌اند عبدالله و عده‌ای بیشتر گفته‌اند عمرو. او فرزند قیس بن زائده بن الاصم بن رواحه بوده،[26] مادرش نیز ام‌مکتوم عاتکه بنت عبدالله بن عنکثه نام داشت.[27] او پسر دایی حضرت خدیجه(س)[28] و از اولین کسانی بود که به حضرت ایمان آورد[29] و از اولین مهاجران به مدینه به شمار می‌آید.[30] وی کم بینا بود[31] و ابن حبیب بغدادی او را از نابینایان قریش بر شمرده است.[32] در مدینه به همراه بلال، مؤذن رسول‌خدا(ص) بود[33] و در بیشتر غزوات(ص) جانشین حضرت در مدینه بود.[34]

بنی‌سلیم

در شوال سال دوم هجری،[35] هنوز هفت روز از وقوع جنگ بدر نگذشته بود[36] که به حضرت(ص) خبر رسید که بنی‌سلیم و غطفان بر ضد مسلمانان فراهم آمدند. از این رو حضرت(ص) با سپاهی عازم ناحیه «کُدر» سرزمین بنی‌سلیم و غطفان شدند؛ اما بدون اینکه جنگی واقع شود،[37] حضرت(ص) بعد پانزده شب به مدینه برگشتند.[38]

در این جنگ سباع بن عُرفُطَه غفاری[39] و به نقلی عبدالله بن ام‌مکتوم[40] جانشین حضرت(ص) در مدینه بودند. گفته شده در این جنگ عبدالله بن ام‌مکتوم در مدینه مردم را جمع می‌کرد و در حالی که منبر رسول‌خدا(ص) در سمت چپ او قرار داشت، برای آنها خطبه می‌خواند.[41]

سباع بن عرفطه غفاری نیز که از او بعنوان جانشین حضرت(ص) در مدینه نام برده شد، از بزرگان صحابه و از حفاظ آنها به شمار می‌رفت[42] و به او کنانی نیز گفته می‌شده است. [43]

سویق

در ذیحجه سال دوم هجری، حضرت(ص) جهت نبرد با قریش تا سرزمین «قرقرة الکُدر» پیش رفتند؛ اما بدون دست‌یابی به دشمنان به مدینه برگشتند.[44] در پنج روز غیبت حضرت، در مدینه[45] ابولبابه بشیر بن عبدالمنذر جانشین حضرت در امور مدینه بود.[46]

نام او را عده‌ای بشیر[47] و عده‌ای رفاعه گفته‌اند؛[48] اما بیشتر به او بشیر اطلاق شده است. او اوسی بوده[49] و در زمان حضرت علی(ع) درگذشته است. [50]

غطفان(ذی امّر)

محرم سال سوم هجری درپی با خبر شدن حضرت(ص) از کارشکنی قبایل ثعلبه و محارب و قصد حمله آنها به مدینه، حضرت(ص) به ذی‌امّر لشکر کشید؛ اما جنگی واقع نشد[51] و حضرت(ص) بعد از یازده روز،[52] به مدینه برگشتند. در این مدت عثمان بن عفان جانشین حضرت(ص) در مدینه بود.[53]

کنیه او اباعبدالله بود؛ اما بیشتر با کنیه دیگرش که اباعمرو بود، مشهور است؛[54] به همراه طلحه و زبیر و عبدالرحمن بن عوف، توسط ابوبکر مسلمان شدند[55] و به حبشه هجرت کرد.[56] او همسر دختران پیامبر(ص)، رقیه و ام‌کلثوم است.[57]

بحران

این غزوه که رویارویی حضرت(ص) با بنی‌سلیم در ناحیه‌ای به نام «فرع»، در کنار معدنی در حجاز، در ربیع‌الاخر سال سوم هجرت بود، جنگی در آن رخ نداد.[58] در این غزوه نیز عبدالله بن ام‌مکتوم، جانشین حضرت(ص) در مدینه بود.[59] حضرت(ص) بعد ده شب به مدینه بازگشتند.[60]

بنی‌قینقاع

این جنگ در شوال سال دوم در بیستمین ماه هجرت[61] بین مسلمانان و یهودیان بنی‌قینقاع واقع شد. در پانزده روزی که دو طرف درگیر نبرد بودند، ابولبابه بشیر بن عبدالمنذر جانشین نبی‌اکرم(ص) در مدینه بود.[62]

احد

در شوال سال سوم در سی و دومین ماه بعد از هجرت،[63] حضرت عازم جنگ با قریش در احد شد و در این مدت، ایشان عبدالله ابن ام‌مکتوم را جانشین خود در مدینه کرده بودند.[64]

حمراء الاسد

در این غزوه که در ادامه غزوه احد به وقوع پیوست، عبدالله بن ام‌مکتوم در مدت پنج شب غیبت حضرت(ص) از مدینه[65] در امور مدینه، جانشین حضرت(ص) بودند.[66]

بنی‌نضیر

در پی حضور شش روزه[67] پیامبر‌اکرم(ص) در مواجهه با یهودیان بنی‌نضیر در سی و هفتمین ماه هجرت،[68] عبدالله بن ام‌مکتوم جانشین حضرت(ص) در امور مدینه شده بود.[69]

ذات الرِّقاع

حضرت(ص) برای مقابله با تهدید قبایل غطفان و بنی‌ثعلبه و بنی‌محارب، عازم سرزمین نجد شدند،[70] هر چند این رویارویی به جنگ نینجامید و سپاه اسلام بعد پنج روز، به مدینه عزیمت نمودند.[71] در این مدت ابوذر غفاری[72] و به قولی عثمان بن عفان[73] جانشین حضرت(ص) در مدینه بودند.

در اسم ابوذر، اختلاف است؛ اما بیشتر نسب‌شناسان، با نام جندب بن جناده،[74] از او یاد کرده‌اند. او از کبار صحابه و گفته شده سومین یا چهارمین نفری بود که به حضرت ایمان آورد.[75] ابوذر از زهاد و بزرگان و علماء عاملین و از حکّام سیّاس و بزرگان صادقین بود؛[76] و در صداقت، به او مثال می‌زدند.[77]

بدر الوعد( بدر الاّخره، بدر الصفراءh2>

بواسطه وعده ابوسفیان در احد صورت گرفت. در این مدت رسول‌خدا(ص) عبدالله بن عبدالله بن ابی بن سلول انصاری را جانشین خود کردند.[78]

او از بزرگان صحابه بود؛ اسمش حباب بود که بعد از اسلام آوردنش، پیامبراکرم(ص) آن را به عبدالله تغییر نام داد.[79] او در زمان حکومت ابوبکر در جنگ یمامه در سال دوازده هجری کشته شد.[80]

دومة الجندل

این غزوه در ربیع‌الاول سال پنجم هجری جهت دفع دشمنان صورت گرفت. حضرت(ص) سباع بن عرفطه غفاری را جانشین خود ساخته، عازم نبرد با دشمنان شدند.[81]

غزوه بنی‌قریظه

بعد غزوه خندق، پیامبر(ص) به فرمان الهی، فوراً عازم نبرد با یهودیان بنی‌قریظه شدند. در این غزوه نیز عبدالله بن ام‌مکتوم جانشین حضرت(ص) در مدینه بودند.[82]

بنی‌لحیان(عسفان)

در جمادی‌الاولی سال ششم به خونخواهی شهدای رجیع، به وقوع پیوست. در این مدت که چهل روز طول کشید،[83] نیز عبدالله بن ام‌مکتوم جانشین حضرت(ص) در مدینه بودند.[84]

ذوقَرَد( ذی قرد، غابه، فزع)

چند شب بعد از مراجعت حضرت(ص) از نبرد بنی‌لحیان و در پی غارت غابه، توسط سواران غطفان، صورت گرفت.[85] در این مدت کوتاه عبدالله بن ام‌مکتوم جانشین حضرت(ص) در مدینه بود.[86]

بنی‌مُصطَلَق

در این جنگ که بین سپاهیان اسلام و بنی‌مصطلق در سال پنجم یا ششم هجری، در گرفت ابوذر غفاری یا نُمَیلَة بن عبدالله لیثی، جانشین حضرت(ص) در امور مدینه بودند.[87]

حدیبیه

در ذی‌القعده سال ششم هجری واقع شد در این زمان نمیلة بن عبدالله لیثی[88] یا عبدالله بن‌ام‌مکتوم[89] جانشین حضرت(ص) در مدینه بود.

خیبر

در محرم سال هفتم بین مسلمانان و یهودیان خبیر به وقوع پیوست؛ در این مدت نمیلة بن عبدالله لیثی[90] و به قولی سباع بن عرفطه غفاری جانشین نبی‌اکرم(ص) در امور مدینه بودند.[91]

فتح مکّه

در جریان فتح مکه در سال هشتم هجرت، عبدالله بن ام‌مکتوم جانشین حضرت در امور مدینه بودند. [92]

حنین(هوازن)

در شوال سال هشتم و پس از فتح مکه، با قبایل هوازان و ثقیف و نصر و جشم صورت گرفت، در این مدت نیز عبدالله بن ام‌مکتوم جانشین حضرت(ص) در مدینه بودند.[93]

طائف

در این غزوه نیز عبدالله بن ام‌مکتوم جانشین حضرت(ص) در امور مدینه بودند.[94]

تبوک

در رجب سال نهم هجری، رسول‌اکرم(ص) برای جنگ با رومیان عازم سرزمین روم شدند. ایشان قبل از خروج از مدینه، حضرت علی(ع) را به جهت نگرانی‌ها و حساسیت اوضاع، جانشین خود در امور مدینه کردند، تا در نبود حضرت(ص) دشمنان فراهم نیامده، پیش آمد سخت و ناگواری را برای مسلمین، رقم نزنند. پس مدینه را به معتمدترین یار خود سپرد و با خاطری آسوده رهسپار روم شد.[95]

چون رسول‌خدا(ص) امیرالمؤمنین(ع) را در مدینه جانشین کرد و رهسپار شد، منافقین که در نیت پلید خود، ناکام شده بودند به بدگویی پرداخته، این عمل رسول‌خدا(ص) را، ناشی از افسردگی خاطر نبی‌اکرم(ص) از علی(ع) و بی‌اعتنائی حضرت(ص) به ایشان، قلمداد کردند.[96]

این سخنان به گوش حضرت علی(ع) رسید، پس با نگرانی اسلحه خود را برداشت و به دنبال رسول‌خدا(ص) رهسپار شد تا اینکه در جرف، در سه میلی مدینه، به حضرت(ص) رسید و شنیده‌های خود را برای حضرت، بازگو کرد.[97] رسول‌خدا(ص) فرمود: «دروغ گفته‌اند؛ من تو را به منظور حفظ و حراست آنچه در پشت سر، می‌گذارم در مدینه گذاشتم.»[98] و به روایت شیخ مفید به او فرمود: «برادرم؛ به جای خویش برگرد که مدینه را جز من یا تو، کسی را شایسته نیست و تویی جانشین من در خاندان من و محل هجرت من و عشیره من.»[99] و حدیث منزلت را در این هنگام در مدح امیرالمؤمنین(ع) فرمودند.

حجةالوداع

در حجةالوداع نیز عبدالله بن ام‌مکتوم، جانشین حضرت در مدینه بود.[100]

منابع :

[1] - واقدی، مغازی؛ ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران، نشردانشگاهی، چاپ دوم، 1369، ج1، ص12 و طبرسی، حسن بن فضل؛ اعلام الوری با علام الهدی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ج1، ص162.

[2] - همان و بیهقی، ابوبکر؛ دلائل النبوة، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 1405،ج3، ص9.

[3] - همان.

[4] - ذهبی؛ تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیرو الأعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، دارالکتاب العربی، چاپ دوم، 1993،ج2، ص45 و ابن هشام؛ السیرة النبویه، تحقیق مصطفی السقا و دیگران، بیروت، دارالمعرفه- بی تا،ج1، ص591 و دلائل النبوه، پیشین،ج3، ص9.

[5] - همان.

[6] - مغازی، پیشین، ص12.

[7] - دلائل النبوه، پیشین، ص10 و اعلام الوری، پیشین، ص162.

[8] - اعلام الوری، پیشین، ص64 و مغازی، پیشین، ص12.

[9] - سیره ابن هشام، پیشین،ج1، ص598 و دلائل النبوه، پیشین، ج5، ص465.

[10] - مغازی، پیشین، ص12.

[11] - اندلسی، ابن حزم؛ جوامع السیره النبویه، بیروت، دارالکتب العلمیه، ص77 و سیره ابن هشام، پیشین، ج1، ص598.

[12] - مغازی، پیشین، ص7 و ابن سید الناس؛ عیون الاثر، بیروت، دارالقلم، چاپ اول، 1414،ج2، ص262 و ابن سعد؛ طبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادرعطاء، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 1990،ج2، ص5 و اعلام الوری، پیشین، ج3، ص168.

[13] - ابن عبدالبر؛ الاستیعاب، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت، دارالجیل، چاپ اول، 1992،ج2، ص575 و ابن حزم اندلسی؛ جمهرة انساب العرب، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 1418، ص161.

[14] - اعلام الوری، پیشین،ج3، ص68.

[15] - ابن هشام، پیشین، ج1، ص599 و دلائل النبوه، پیشین، ج3، ص11.

[16] - همان

[17] - عیون الاثر، پیشین، ج1، ص263 و ابن کثیر؛ البدایه والنهایه، بیروت، دارالفکر، 1986،ج3، ص246 و ابن هشام، پیشین، ج1، ص598 و مغازی، پیشین، ص7.

[18] - ابن اثیر؛ اسدالغابه، بیروت- دارالفکر،1989،ج3، ص190

[19] - عسقلانی، ابن حجر؛الاصابه فی تمییز الصحابه، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 1415،ج4، ص132 و الاستیعاب، پیشین،ج3، ص940

[20] - الاصابه، پیشین،ج6، ص28

[21] - سیره ابن هشام، پیشین، ج1، ص601.

[22] - دلائل النبوه، پیشین، ج3، ص13 و اعلام الوری، پیشین، ص165.

[23] - مغازی، پیشین، ص7 و سیره ابن هشام، پیشین،ج1، ص601 و حلبی شافعی، ابوالفرج؛ سیره حلبیه، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ دوم، 1427،ج2، ص177.

[24] - سیره ابن هشام، پیشین،ج1، ص240.

[25] - طبقات الکبری، پیشین،ج2، ص20 و سیره ابن هشام، پیشین،ج1، ص612 و البدایه والنهایه، پیشین،ج2، ص289 و خلیفه بن خیاط؛ تاریخ خلیفه، تحقیق فواز، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 1995،ص48 و تاریخ الاسلام، پیشین،ج2، ص51.

[26] -المعارف،پیشین، ص290 و الاستیعاب، پیشین،ج3، ص263 و اسدالغابه، پیشین، ص263 و طبقات الکبری، پیشین، ج4، ص155 و جمهرة انساب العرب، پیشین، ص171.

[27] - طبقات الکبری، پیشین، ج4، ص155 و مقریزی، احمد بن علی؛ امتاع الاسماع، تحقیق محمد عبد الحمید النمیسی، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 1999، ج10، ص133 و الاستیعاب، پیشین، ج3، ص997 و سمعانی؛ الانساب، تحقیق عبدالرحمن بن یحیی المعلمی الیمانی، حیدر آباد، مجلس دائرة المعارف العثمانیه، چاپ اول، 1962،ج1، ص315 و جمهرة انساب العرب، پیشین، ص171.

[28] - جمهرة انساب العرب، پیشین، ص171 و الاصابه، پیشین، ج4، ص495 و امتاع الاسماع، پیشین، ص133.

[29] - طبقات الکبری، پیشین،ج4، ص155 و الاستیعاب، پیشین، ج3، ص997.

[30] - الانساب، پیشین، ج11، ص24 و الاصابه، پیشین، ج4، ص495.

[31] - طبقات الکبری، پیشین،ج4، ص155.

[32] - ابن حبیب بغدادی؛ المنمق فی اخبارقریش، تحقیق خورشید احمد فاروق، بیروت، عالم الکتب، چاپ اول، 1985، ص.404

[33] - الانساب، پیشین،ج1، ص315 و الاستیعاب، پیشین،ج3، ص998 و جمهرة انساب العرب، پیشین، ص171.

[34] - الانساب، پیشین،ج1، ص315 و ابن قتیبه؛ المعارف، تحقیق ثروت عکاشه، قاهره، الهیئة المصریة العامة کتاب، چاپ دوم، 1992، ص290.

[35] - دلائل النبوه، پیشین،ج3، ص163.

13- سیره ابن هشام، پیشین،ج2، ص43.

[37] - مغازی، پیشین، ص182.

[38] ‌- همان.

[39] - البدایه والنهایه، پیشین، ج3، ص344 و سیره حلبیه، پیشین، ص289.

[40] - تاریخ الاسلام، پیشین،ج2، ص137 و مغازی، پیشین، 184 و بلاذری؛ انساب الاشراف، تحقیق سهیل زکار وریاض زرکلی، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، 1996،ج1، ص311 و المسعودی؛ التنبیه والاشراف، عبدالله اسماعیل الصاوی، قاهره، دارالصاوی بی تا، 1992، ص210 .

[41]- مغازی، پیشین، ص184.

[42] - الانساب، پیشین،ج5، ص404.

[43]- الاصابه، پیشین،ج3، ص24.

[44] - سیره ابن هشام، پیشین، ج2، ص45 و مغازی، پیشین، ص181.

[45] - مغازی، پیشین، ص182.

[46] - سیره ابن هشام، پیشین،ج2، ص45 و البدایه والنهایه، پیشین،ج3، ص344 و مغازی، پیشین، ص181 و امتاع الاسماع، پیشین، ج8، ص349 و عیون الاثر، پیشین، ج1، ص349.

[47] - جمهرة انساب العرب، پیشین، ص334 و اسدالغابه، پیشین، ص17 و الاصابه، پیشین، ج3، ص24.

[48] - الاستیعاب، پیشین،ج1، ص173.

[49] - اسدالغابه، پیشین، ص233.

[50] - الاستیعاب، پیشین،ج4، ص1740.

[51] - ابن اسحاق؛ السیرة النبویه، قم، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، چاپ اول، 1410، ص312 و مغازی، پیشین، ص194.

[52] - مغازی، پیشین، ص194 و دلائل النبوه، پیشین، ص168.

- [53] تاریخ الاسلام، پیشین،ج2، ص143 و سیره ابن هشام، پیشین، ج2، ص46 و دلائل النبوه، پیشین، ص169 و مغازی، پیشین، ص196.

[54] - الاصابه، پیشین،ج3، ص480 و الاستیعاب، پیشین،ج3، ص1037.

[55]- الاصابه، پیشین،ج3، ص377 .

[56] - الاستیعاب، پیشین،ج3، ص1038 و الاصابه، پیشین،ج3، ص481.

[57] - الاصابه، پیشین،ج4، ص377.

[58] - سیره ابن هشام، پیشین،ج2، ص46 و ابن اسحاق، پیشین، ص313.

-[59] سیره ابن هشام، پیشین،ج2، ص46 و مغازی، پیشین، ص197 و البدایه والنهایه، پیشین، ج4، ص2 ‌و تاریخ خلیفه، پیشین، ص48.

[60] - مغازی، پیشین، ص197.

[61] - مغازی، پیشین، ص176.

[62] - طبقات الکبری، پیشین،ج2، ص22 و سیره ابن هشام، پیشین، ج2، ص49 و مغازی، پیشین، ص180.

-[63] مغازی، پیشین، ص199.

[64] - امتاع الاسماع، پیشین،ج1، ص355 و تاریخ خلیفه، پیشین، ص49 و سیره ابن هشام، پیشین،ج2، ص64 و طبقات الکبری، پیشین،ج2، ص29 و التنبیه الاشراف، پیشین، ص211 .

[65] - مغازی، پیشین، ص334.

[66]- طبقات الکبری، پیشین،ج2، ص38 و سیره ابن هشام، پیشین،ج2، ص102 و مغازی، پیشین، ص334 و البدایه والنهایه، پیشین،ج4، ص49 .

[67] - سیره ابن هشام، پیشین، ج2، ص191.

[68] - مغازی، پیشین، ص363.

[69] - طبقات الکبری، پیشین،ج2، ص44 و التنبیه الاشراف، پیشین، ص212 و سیره ابن هشام، پیشین،ج2، ص190 و انساب الاشراف، پیشین، ص339.

[70] - دلائل النبوه، پیشین،ج3، ص370 و سیره ابن هشام، پیشین،ج2، ص203.

[71] - مغازی، پیشین، ص395.

[72] - البدایه والنهایه، پیشین،ج4، ص83 و عیون الاثر، پیشین،ج2، ص76 و نویری؛ نهایة الارب فی فنون الأدب، قاهره، دارالکتب و الوثائق القومیه، چاپ اول، 1423،ج17، ص158.

[73] - مغازی، پیشین، ص402 و البدایه والنهایه، پیشین،ج4، ص83 و تاریخ اسلام، پیشین،ج4، ص143.

[74] - الاستیعاب، پیشین،ج1، ص252 و الاصابه، پیشین،ج7، ص105 و زرکلی، خیرالدین؛ الاعلام ، بیروت، دارالعلم للملایین، چاپ هشتم، 1986،ج2، ص140 و الانساب، پیشین،ج10، ص64.

[75] - الاستیعاب، پیشین،ج1، ص252 و الاصابه، پیشین،ج5، ص105 و الاعلام، پیشین،ج2، ص40 .

[76] - الانساب، پیشین،ج10، ص65.

[77] - الاعلام، پیشین،ج2، ص40.

[78] - سیره ابن هشام، پیشین،ج2، ص209 .

- [79] تاریخ الاسلام، پیشین،ج3، ص69 و اسدالغابه، پیشین،ج3، ص122 .

[80] - الاستیعاب، پیشین،ج3، ص942.

[81] - مغازی، پیشین، ص404 و سیره ابن هشام، پیشین،ج2، ص213 و طبقات الکبری، پیشین،ج2، ص48 و امتاع الاسماع، پیشین،ج1، ص202 و ... .

[82] - طبقات الکبری، پیشین،ج2، ص57 و مغازی، پیشین،ج2، ص496 و سیره ابن هشام، پیشین،ج2، ص234 و انساب الاشراف، پیشین،ج1، ص347 و....

[83] - مغازی، پیشین،ج2، ص535.

[84] - مغازی، پیشین،ج2، ص537 و عیون الاثر، پیشین، ج2، ص119 و البدایه والنهایه، پیشین،ج4، ص149 و التنبیه الاشراف، پیشین، ص211 سیره ابن هشام، پیشین،ج2، ص279 و....

[85] - دلائل النبوه، پیشین،ج4، ص190 و سیره ابن هشام، پیشین،ج2، ص281.

[86] - مغازی، پیشین،ج2، ص538 و امتاع الاسماع، پیشین،ج1، ص308 و طبقات الکبری، پیشین،ج2، ص62 و التنبیه و الاشراف، پیشین، ص218 و... .

[87] - البدایه والنهایه، پیشین،ج4، ص156 و نهایة الارب، پیشین،ج17، ص164 و عبدالرحمن سهیلی؛ الروض الانف فی شرح السیرة النبویه، داراحیاء التراث العربی، بیروت، چاپ اول، 1412،ج2، ص399 و سیره ابن هشام، پیشین،ج2، ص289 و... .

[88] -- سیره ابن هشام، پیشین،ج2، ص328 و البدایه والنهایه، پیشین،ج4، ص164 و طبقات الکبری، پیشین،ج2، ص93 و التنبیه و الاشراف، پیشین، ص221 و عیون الاثر، پیشین، ج2، ص154.

[89] - مغازی، پیشین، ج1، ص8 و طبقات الکبری، پیشین،ج2، ص93 و التنبیه و الاشراف، پیشین، ص221.

[90] - سیره ابن هشام، پیشین، ج2، ص328.

[91] - طبری؛ تاریخ طبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، 1967،ج2، ص9 و تمیمی، ابو حاتم؛ السیرة النبویه و الاخبار الخلفاء، بیروت، الکتب الثقافیة، چاپ سوم، 1417،ج1، ص300 و مغازی، پیشین، ج1، ص8 و طبقات الکبری، پیشین،ج2، ص81 و انساب الاشراف، پیشین، ص352.

[92] - طبقات الکبری، پیشین،ج2، ص103 و امتاع الاسماع، پیشین،ج1، ص384 و مغازی، پیشین، ج1، ص8

[93] - التنبیه و الاشراف، پیشین، ص230 و امتاع الاسماع، پیشین،ج1، ص388 و مغازی، پیشین، ج1، ص8.

[94] - مغازی، پیشین، ج1، ص8 و انساب الاشراف، پیشین،ج1، ص366.

[95] - شیخ مفید؛ الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، 1413،ج1، ص156 و عیون الاثر، پیشین، ج2، ص268 و سیره ابن هشام، پیشین، ج2، ص519.

[96] - همان.

[97] - همان.

[98] - همان.

[99] - الارشاد، پیشین، ص156 و عیون الاثر، پیشین،ج2، ص268.

[100] - مغازی، پیشین،ج1، ص8 و تاریخ خلیفه، پیشین، ص48.