اخلاق هنجاری و اخلاق کاربردی

اخلاق هنجاری و اخلاق کاربردی آنجا که اصول اولیه التزام و عمل بر حق مورد توجه باشند ، رویکرد مبتنی بر حقوق را باید در راستای رویکردهای منفعت باورانه ، پیمان گرایانه و کانتی مدنظر قرار داد. در حالی که همه رویکردها حقوق (اکتسابی) گوناگونی را به رسمیت می شناسند، این رویکرد جایگاهی اساسی به حقوق می بخشد، خواه حقوق بشر پیشااجتماعی (مبتنی بر انسانیت فرد، نظیر حقوق طبیعی که خدایا طبیعت آنها را ارزانی داشته) و خواه حقوق بدیهی (که در نتیجه ناخشنودی گسترده همگان از هر گونه افراط در راه ارضای نیازها یا منافع فردی پدید می آیند.) طرفداران این رویکرد مبتنی بر حقوق مسلم ازجمله جان لاک قرن هفدهمی و رابرت نوزیک قرن بیستمی اند. مسائل مطرح در این رویکرد، شامل حل اختلاف موجود درخصوص هویت این گونه حقوق اساسی و تناقضات ناشی از تعارض حقوق اساسی افراد مختلف با یکدیگر است. رویکردهای پیمان گرا، همانند رویکرد راولز، از امتیاز ایجاد رویه صدور احکامی با توسل به موقعیت های معاهداتی برخوردارند. با این حال ، این رویکردها با مسائلی این چنین مواجه اند که از چه رو باید منافع گروه های غیرعقل مدار را از نظر دور داشته یا این که چگونه می توان نسل های آینده را در شمول پیمان ها و معاهدات کنونی دانست ، پیمان ها و معاهداتی که پیشاپیش طرحی را برای آیندگان نقش می زنند. افزون بر این ، تلاش رویکردهای مذکور برای اقتباس اصول اخلاقی از پسندهای عاملان منفعت جو به طور گسترده و به خاطر درک انتزاعی و تهی شده توجیه ناپذیرشان از نفس ، مورد انتفاع واقع شده اند. رویکرد کانتی با تاکید بر این که با انسانیت نباید صرفا به عنوان یک وسیله برخورد کرد و با وجود ابهام در تصورش از مدنظر گرفتن انسانیت به عنوان یک هدف ، مورد استقبال گسترده ای قرار گرفته است. این موضع توان خود را از این الزام می گیرد که به جای نقد اخلاقی ، افراد را باید مورد توجه اخلاقی قرار داد. با این حال ، نگرشی مبتنی بر مدنظر قرار دادن پیامدهای قواعد نیز می تواند مستلزم همین فرض باشد. ضعف این رویکرد در پی بی اعتنایش به دست کم برخی از پیامدهای گریزناپذیر اعمال است ؛ چراکه این پیامدها در تلقی های متقاعدکننده ای از مسوولیت اخلاقی باید مدنظر قرار گیرند.قابل دفاع ترین شکل پی آمدنگری آنجاست که این رویکرد با قواعد پشتیبان وحافظ حقوق و عدالت کاملا ممزوج شده و بر پایه نظریه ارزش قابل دفاعی استوار می شود. نظریه ارزش مطرح در رویکرد فایده باورانه معمولا نظریه ای بیش از اندازه محدود دانسته می شود زیرا قادر به در برگیری همه امور یا خشنودسازی مخلوقات مدرک یا ارضای امیال نیست. یک نظریه قابل توجیه باید ارزش هایی دیگر از جمله استقلال و توسعه توان های شاخص انسانی را نیز در بر بگیرد و به همین نحو، باید در فکر اولویت بخشی به ارضای نیازهای پایه ای و ارزیابی این تکثر ارزش ها به شیوه هایی ناخودسرانه باشد.در دهه های اخیر، فیلسوفان به کشف دوباره کارایی استدلال اخلاقی در مورد مقولات همگانی مهم در حوزه هایی چون اخلاق زیست شناسانه ، اخلاق زیست محیطی و اخلاق توسعه ، جمعیت و جنگ روی آورده اند، البته کاربست اخلاق در این حوزه ها از همان اولین عصرروشنگری مرسوم بوده ؛ اما به عنوان دغدغه فلسفی نامناسبی در فلسفه تحلیلی شش دهه نخست سده بیستم از رواج افتاد.در اخلاق زیست محیطی ، اصول مطرح در راستای مدنظر قراردادن سعادت نسل های آینده و موجودات غیرانسانی ساخت و پرداخت می شوند. مباحثات مطرح در این اخلاق نیز در راستای تقویت صلاحیت نظریه های سنتی درخصوص عرصه اعتبار اخلاقی ، ارزش ذاتی و التزام عمل می کند. اخلاق جمعیت مفاهیمی چون ازدیاد جمعیت و مناسبات کمی و کیفی زندگی ارزشمندانه را زیر پوشش می گیرد. اخلاق جنگ ، به تعریف مجدد و ارزیابی آموزه های آکوئیناسی جنگ عادلانه پرداخته ، مفاهیمی چون تناسب یابی با شرایط نوظهور نبردهای مدرن را به کار می گیرد. از این رو، برخی از نافذترین آثار حوزه نظریه اخلاقی را باید در کاربست های عملی اخلاقی در دنیای مدرن جست. اخلاق زیست پزشکی این رویکرد را پیشتر برده ، به مسائل اخلاقی مطرح در پزشکی و رشته های وابسته به آن می پردازد. این حوزه از یک سو در سیطره نظریات بایاشناسانه معمولا نظریات حقوق بنیاد یا کانتی و از سوی دیگر در سیطره نظریات پیامدنگر معمولا صوری از فایده باوری است. از این رو، اصل همرایی آگاهانه ، مبتنی بر اصل کانتی توجه به خودآئینی یا خودمختاری ، محور رویه پزشکی را، بویژه در فضای درمانگاهی تشکیل داده است. در عین حال ، رویکرد اخیرا گسترش یافته و بسیار مورد بحثی معطوف به تخصیص ذخایر براساس بهره وری بهینه مطرح شده است که در واقع کاربستی از فایده باوری محسوب می شود.با این حال ، اگرچه معدودی از اخلاق گرایان به رویکردی نظریه بنیاد معتقدند که به موجب آن فیلسوفان به طرح یک نظریه اخلاقی می پردازند، نظریه ای که قویا در راستای ارائه راه حلی نهایی برای مسائل مورد نظر عمل می کند، اکثر اخلاق گرایان رویکرد دیالکتیکی اتخاذ می کنند که به موجب آن جزییات موارد مشخص ترسیم گر صورت بندی یک چارچوب اخلاقی خواهند شد، چاره جویی که ممکن است کمابیش پیچیده بوده اما در نهایت به هیچ رو قطعی نیست.

روزنامه جام جم