مفهوم حمایت از غیر نظامیان

غير نظامي، رزمنده، اصل تفكيك، مشاركت مستقيم، حمايت

نویسنده : احمدرضا سليمان‌زاده

در رابطه با هدایت عملیات جنگی در مخاصمات مسلحانه بین المللی و غیر بین المللی، حقوق بین الملل بشر دوستانه بین دو دسته افراد تمایز قائل می‌شود، علت چنین مسئله‌ای اعمال حمایت از پیش بینی شده[1] از افراد – اعم از نظامی و غیرنظامی- می‌باشد. دسته اول افرادی هستند که عضو نیروهای مسلح طرفین مخاصمه بوده و نظامی محسوب می‌شوند که اصطلاحاً آنها را رزمنده[2] می‌نامیم. این دسته از افراد عملیات نظامی را انجام می‌دهند. دسته دوم افرادی هستند که دست به اعمال خصمانه نمی‌زنند و نقشی در عملیات جنگی بر علیه دشمن ندارند به همین دلیل بایستی مورد حمایت قرار گیرند. این دسته از افراد در اصطلاح حقوقی، غیرنظامی[3] نام دارند. بنابراین تبیین وضعیت حقوقی غیرنظامیان و تعریف آن به منظور شناسایی از رزمندگان در راستای حمایت از غیر نظامی در ادامه مطلب بررسی می‌گردد.

1- بررسی وضعیت حقوقی غیرنظامیان:

وضعیت حقوقی غیرنظامیان در مقایسه با گذشته به دلیل تغییر ماهیّت درگیری‌های مسلحانه دچار تغییر و تحول شده است. ماهیت درگیری‌های مسلحانه معاصر به گونه‌ای است که غیر نظامیان بیشتر از گذشته در معرض تاثیرات جنگ قرار دارند. امروزه دامنه تاثیرات مخاصمات منحصر به سربازان حاضر در میدان جنگ نمی‌گردد بلکه غیرنظامیان نیز این قابلیت را دارند که در مخاصمات مسلحانه مشارکت نمایند و دشمن را مورد هدف قرار دهند.[4] حقوق بین الملل بشر دوستانه معاصر، این عملکرد غیر نظامیان را مشارکت مستقیم در مخاصمات تلقی می‌نماید.[5] اشاره به مشارکت مستقیم در مخاصمات[6] بدین معنی است که ما مشارکت غیر مستقیم نیز داریم. بدین صورت که یک فرد غیر نظامی می‌تواند بصورت غیر مستقیم نیز در مخاصمات شرکت کند. منظور از مشارکت غیر مستقیم این است که در یک درگیری اعم از بین المللی و داخلی،‌یک فرد غیر نظامی می‌تواند احساساتی نسبت به یکی از طرفین درگیری داشته باشد، حتی به نفع یکی از طرفین تبلیغ کند، به او کالا بفروشد، کمک مالی بکند. بطور یقین این واکنش هرگز به معنی مشارکت مستقیم نیست. در عوض مشارکتی مستقیم تلقی می‌گردد که فرد غیر نظامی به دشمن لطمه و صدمه بزند. برای نمونه فرد، تفنگی در دست گرفته به طرف دشمن شلیک می‌کند تردیدی وجود ندارد که در این حالت دشمن آسیب می‌بیند و این مشارکت مستقیم است. مشارکت غیر مستقیم مصونیت فرد غیر نظامی را زایل نمی‌کند اما مشارکت مستقیم مصونیت غیرنظامی را از بین می‌برد و دشمن می‌تواند به این سبب او را مورد حمله قرار دهد و یا او را دستگیر نماید.

در صورت دستگیری نمی‌تواند با او بصورت دلبخواهی[7] عمل نماید بلکه بایستی حداقل مقررات حقوق بشر و بشر دوستانه را رعایت نماید.

کنفرانس‌های صلح 1899 و 1907 لاهه مقررات مختصر و جزئی تری در رابطه با وضعیت حقوقی غیرنظامیان داشت اما پیامدهای تلخ و ناگوار نشأت گرفته از دو جنگ جهاتی علی الخصوص جنگ جهانی دوم، ناکافی بودن حمایت از غیر نظامیان را آشکار ساخت و سرآغاز تفکری گردید که بر اساس آن غیر نظامیان می‌بایست بیشتر از گذشته مورد حمایت قرار گیرند. در این راستا بود که کنوانسیون چهارگانه 1949 ژنو و دو پروتکل الحاقی به آنها به سال 1977 تدوین گردید.[8] اسناد مذکور در مجموع مقررات منسجم و قابل قبولی جهت حمایت بیشتر از غیر نظامیان ارائه داده است.[9]هر چند دولت‌های درگیر در هنگام مخاصمات مسلحانه ممکن است این مقررات را نقض نمایند. به عنوان مثال دولت عراق در جنگ با ایران بارها حقوق غیرنظامیان را نادیده گرفت.

2- تعریف غیر نظامی:

پروتکل الحاقی شماره 1 در فصل دوم زیر عنوان افراد و سکنه غیر نظامی مقرر می‌دارد:

«هر فردی که نظامی نباشد یعنی عضو نیورهای مسلح طرفین مخاصمه نباشد و اعمال خصومت آمیز جنگی مرتکب نشود غیر نظامی است»[10] طبق این تعریف اگر فردی عضو نیروهای مسلح باشد رزمنده تلقی می‌گردد در غیر این صورت غیر نظامی است و دشمن نمی‌تواند او را مورد هدف قرار دهد مگر اینکه مستقیماً در مخاصمات مشارکت نماید. در این خصوص توجه به دو نکته مهم و اساسی است: اول آنکه در صورت تردید در وضعیت یک فرد از حیث نظامی یا غیر نظامی بودن، آن فرد غیر نظامی محسوب می‌شود و دیگر آنکه حضور پراکنده رزمندگان در میان سکنه عادی غیر نظامی خصوصیت غیرنظامی بودن این سکنه را از بین نمی‌برد.[11] و آنها همچنان از حمایت‌های پیش بینی شده در اسناد حقوق بشردوستانه برخوردارند.

در یک نتیجه گیری پایانی می‌توان گفت که غیر نظامی کسی است که نظامی نباشد. غیر نظامی مورد حمایت حقوق بین الملل بشر دوستانه است بجز در یک مورد و آن اینکه او در مخاصمات مسلحانه مشارکت مستقیم داشته باشد.

حمایت از غیر نظامیان در هنگام مخاصمات مسلحانه مطابق با اصول کلی زیر است:[12]

الف- رعایت تمایز بین نظامیان و غیرنظامیان (اصل تفکیک):

ب- ممنوعیت حمله به غیر نظامیان که شامل حمله به آنان به عنوان اقدام تلافی جویانه می‌شود؛

ج- ممنوعیت اعمالی که هدف آن ایجاد وحشت در میان غیر نظامی‌هاست؛

د- به کارگیری همه تدابیر احتیاطی در هنگام حمله برای مراقبت از سکنه غیرنظامی.

منابع :

1- قواعد کاربردی حقوق مخاصمات مسلحانه، نوشته آنتونی پ. و راجرز، پل مالرب، ترجمه کمیته ملی حقوق بشر دوستانه، مؤسسه انتشارات امیرکبیر، تهران، 1382.

2- حقوق بین الملل بشر دوستانه ناظر بر حمایت از افراد در درگیریهای مسلحانه (مجموعه اسناد ژنو)، محمد طاهر کنعانی، هاجر سیاه رستمی و کتایون حسین نژاد، کمیته ملی حقوق بشردوستانه، تهران، 1385.

3- امیرحسین رنجبریان، حمایت از غیر نظامیان در مخاصمات مسحانه، مجموعه مقالات همایش حقوق بشردوستانه بین المللی، دبیرخانه کمیته ملی حقوق بشر دوستانه، تهران، 1381.

منابع :

[1] . Right of protected persons

[2] . combatant

[3] . civil

[4] . برگزیده‌ای از کتاب «خدمت و حمایت» (حقوق بشر و حقوق بشر دوستانه در عملکرد حرفه‌ای پلیس)، ترجمه کتایون حسین نژاد، دبیرخانه کمیته ملی حقوق بشر دوستانه، نشر سر سم، تهران، 1383، ص 12.

[5] . بند 3 ماده 51، پروتکل الحاقی شماره 1 به کنوانسیون های چهارگانه 1949 ژنو و نیز بند 3 ماده 13 پروتکل الحاقی شماره 2 به کنوانسیون‌های مذکور. پروتکل الحاقی شماره 1 در مورد مخاصمات مسلحانه بین المللی است و پروتکل الحاقی شماره 2 در مورد مخاصمات مسلحانه غیر بین المللی است.

[6] . Direct participation in Hoshities

[7] . Arbitrary

[8] .در میان اسناد مذکور، کنواسیون چهارم ژنو مختص حمایت از غیر نظامیان است.

[9] . امیرحسین رنجبریان، حمایت از غیر نظامیان در مخاصمات مسلحانه، مجموعه مقالات همایش حقوق بشر دوستانه بین المللی، دبیرخانه کمیته ملی حقوق بشر دوستانه، نشر سر سهم، ص 151.

[10] . بند 1 ماده 50 پروتکل الحاقی شماره 1 (راجع به مخاصمات مسلحانه بین المللی).

[11] . بند 3 ماده 50 پروتکل مذکور.

[12] . امیرحسین رنجبریان، پیشین، ص 157.