اورشلیم Jerusalem

كلمات كليدي : اورشليم، عيسي مسيح، جتسيماني، مقبره مقدس، كوه زيتون

نویسنده : مليحه شيرخدائي

این شهر یکی از چهار شهر مقدس [صفات، حبرون، طبریه و اورشلیم] در سرزمین اسرائیل است.[1] اورشلیم از دو واژه «اور» [آتش، روشن و مقدس] و «شلیم» (به معنی شهر، صلح، سلامتی و آرامش) تشکیل شده است و با هم به معنای شهرمقدس و میراث مقدس می‌باشد.[2]

نامها و ریشه‌های تاریخی

از زمان حیتی‌ها [2000 ق.م] در منطقه اورشلیم (او-رو-سالم) و قبل از حمله‌ی داود نبی، این سرزمین را یبوس[3] می‌خواندند اما از زمان فتح آن توسط حضرت داود، این شهر به نامهای اورشالم، یورشالائیم و یروشالام خوانده می‌شده است.

بنابر روایتی بومیان سرزمین فلسطین [کنعانیان] نخستین گروه یکتاپرست در این منطقه بوده‌اند و آن را یورسالیم می‌نامیدند و چون پادشاه ایشان ملک صادوق دوستدار صلح و آرامش بود این شهر را یورشالیم [شهر صلح] نامید. و بعد از تصرف این سرزمین بدست داود نبی، آنرا اورشلیم یا شهر داود می‌خواندند.

اسامی دیگر آن عبارت است از: ایل، مسکن خدا، ایلیا[4] (خانه‌ی غم و خانه خدا)، بیت‌المقدس، شهر عدالت، شهر داود، شهر صهیون، شهر امین، شهر زیبا، کوه معبد، شهر خدا یا بطورمطلق معبد یا شهر و یهودیان آنرا همیقداش و خانه‌ی مقدس و سرزمین مقدس[5] خوانده‌اند.[6] مسیحیان، این شهر را شهر خدا یعنی شهر عیسی مسیح می‌نامند چون بر این باورند که خدا [مراد، اقنوم دوم از اقانیم ثلاثه یعنی حضرت عیسی است] در اینجا مصلوب گشته [7]، بر مرگ پیروز شده[8]، به آسمان صعود نموده [9]و دوباره در آخرالزمان در همین شهر ظهور خواهد کرد .[10]

جغرافیا

این شهر صخره‌ای، در جنوب شرقی یافا و بر فراز کوه موریا قرار دارد. این شهر، تاریخی پرفراز و نشیب دارد و گفته می‌شود طی قرن‌های متمادی بارها مورد محاصره و تاخت و تاز شدید مهاجمان قرار گرفت و به کلی ویران و هجده بار تجدید ساختمان شد. مردم این سامان نیز شش بار مجبور به تغییر مذهب خود شده‌اند.[11]

این سرزمین میان دریای مدیترانه و بحرالمیت قراردارد. در گذشته به آن کنعان می‌گفتند . با مساحتی بالغ بر 25000 کیلومتر مربع واقع در ساحل شرقی مدیترانه که در همسایگی کشورهای مصر، سوریه، اردن و لبنان است. دارای آب و هوای معتدل و محل ظهور و عبور پیامبران الهی [ابراهیم، موسی و عیسی(ع)] بوده است.

اورشلیم از نظر جغرافیای سیاسی اهمیت زیادی دارد. [12]

این سرزمین از کهن‌ترین شهرهای جهان و بزرگترین شهر کرانه‌ی غربی است و در منتها الیه جنوبی ناحیه‌ی مرتفعی به نام زین قدس واقع است. این شهر در زمان امپراتوری‌های کهن جهان پل ارتباطی میان آفریقا، اروپا و آسیا بود.[13] بیت‌المقدس از سه بخش کوه‌ها["موریا" که حرم شریف بر آن قراردارد، "اوفل" دربردارنده‌ی محله‌ی مسلمین، "صهیون" محل اقامت داود نبی و "اکرا" محل زندگی مسیحیان از گذشته تاکنون که کلیسای مسیحیان نیز بر فراز آن قرار دارد] ، ناهمواری‌ها و دره‌ها تشکیل شده است.[14] اورشلیم به سه بخش غربی، شرقی و قدیمی(کهن) تقسیم می‌شود.

مهمترین ابنیه و اماکن

کلیسای مقبره مقدس [کلیسای قیامت یا رستاخیز]، کوه زیتون ‍‍‍[طور یا حوریب]، کوه صهیون، کوه موریا، بیت همیقداش [هیکل سلیمان] و دیوار ندبه [براق].

کلیسای مقبره مقدس[15]

این کلیسا یکی از مقدس‌ترین اماکن مذهبی مسیحیان است که در انتهای خیابان ویا دولوروسا [بر باور مسیحیان، مسیر این خیابان، همان راهی است که عیسی مسیح در روز مصلوب شدن، آن را صلیب بردوش، طی کرد و طی راه، مورد مصائب فراوان قرار گرفت]، در بخش قدیمی شهر اورشلیم ،بخش مسیحی‌نشین آن و بر فراز دره جلجتا قرار گرفته است.

بنابر عهد جدید و باور مسیحیان، عیسی مسیح در جایی که اکنون کلیسای مقبره مقدس بر روی آن قرار گرفته، مصلوب گشته و از آنجا به آسمان عروج کرده است. در زیرزمین این کلیسا ، مکانی قرار دارد که گویند قبر عیسی مسیح درآنجا واقع شده است. کلیسای مقبره مقدس از بناهای با اهمیت مذهبی اورشلیم است. که به دستور کنستانتین، امپراتور روم که به آئین مسیحیت گروید، در اورشلیم بنا شد. هر سال میلیون‌ها زائر مسیحی از سراسر جهان برای زیارت به این مکان مقدس سفر می‌کنند.

بنابر نقلهای موجود، این کلیسا در سال ۱۰۰۹.م به دستور یکی از خلفای عباسی ویران گردید.

بر سر مالکیت این کلیسا بین شاخه های مختلف مسیحی [ارامنه ، کاتولیک و ارتدوکس های شرقی] همواره اختلاف وجود داشته است. تا آنجا که حتی نردبان چوبی که از قرن 19 .م تاکنون برجای مانده بدون تغییر باقی مانده است چرا که برای جابجایی آن هیچ‌کدام از این سه گروه با یکدیگر به توافق نرسیده‌اند.

هم‌اکنون مرکز اصلی کلیسای ارتدوکس شرقی در بخشی از کلیسای مقبره مقدس قرار دارد و صومعه دیر السلطان، هزار سال پیش بر روی بخشی از پشت بام کلیسای اصلی ساخته شد. این صومعه شامل اتاق‌های کوچک ساده‌ای است که از سال ۱۸۰۸.م توسط راهبان ارتودوکس اتیوپیایی اشغال شده است.[16]

کوه زیتون [طور]:

این کوه در قسمت شرقی بیت المقدس واقع شده است. روستای "الطور" در آنجا واقع است و بنا بر باور مسیحیان، باغ جتسیمانی در پایه کوه زیتون[17] محلی بوده است که عیسی مسیح در شبی که یهودا او را به رومی‌ها تسلیم نمود، آخرین «غذای زمینی» موسوم به "شام آخر" را به همراه شاگردانش صرف کرد. همچنین باغ جتسیمانی[18] محلی است که مریم در آن مدفون گشته است.[19] و خدا با موسی بر این کوه تکلم کرد و ده فرمان را به بنی‌اسرائیل عطا فرمود.[20]

هیکل

هیکل نام بنایی است که یهودیان ساختار اولیه‌اش را به سلیمان (ع) منسوب می‌کنند و براین باورند که توسط شلمنصر دوم[21] [در537ق.م] به کلی ویران شد و هفتاد سال بعد با آزادسازی یهودیان بدست کوروش[22] دستور تجدید بنای معبد صادر شد. مدت ها پس از کوروش [مسیح قوم یهود][23] معبد دوم ساخته شد اما مجدداً از سوی رومیان نابود گشت.[24]

تاریخچه اورشلیم

این تاریخچه را می‌توان به چند دوره تقسیم کرد: 1- دوره‌ی آغازین تا فتح اسلامی ، 2- دوره‌ی اسلامی تا عثمانی، 3- عصر عثمانی، 4- معاصر (که به اختصار در مورد وضعیت کنونی آن پرداختیم و در این بخش تنها به سه دوره‌ی نخست، پرداخته می‌شود).

دوره‌ی آغازین تا فتح اسلامی

این شهر صخره‌ای کوهستانی از ابتدا تا روزگار داود نبی در اختیار یبوسیان[25] (کنعانیان) بود. قبل از آنکه جایگاه مقدسی در میان ادیان ابراهیمی داشته باشد عبادتگاه صابئین بوده است. در فتح اورشلیم توسط داود در سده‌ی یازده، تابوت عهد به اینجا انتقال یافت.[26] بنابر تورات بعد از سلیمان، بیست و هفت تن از فرزندان او به حکومت رسیدند چنانکه چندبار میان خاندان داود و شاهان یهود و فرمانروای آشوری (شلمنصر پنجم) دست بدست شد. در سال 597 (ق.م) در زمان پادشاهی آخرین فرد از خاندان سلیمان، "بخت‌النصر" فرمانروای کلدانی بابل، اورشلیم را ویران ساخت. بعدها توسط کورش کبیر یهودیان آزاد و به سرزمین خویش برای ساخت دوباره‌ی معبد سلیمان بازگردانده شدند. بار دیگر در سال 70 (.م) شهر مقدس [اورشلیم] توسط رومیان ویران شد.[27]

دوره اسلامی تا عصر عثمانی

سه سال بعد از فتح شام به دست ابوبکر مسلمین به دروازه‌های اورشلیم رسیدند و در زمان خلافت عمر، رسماً به تسلط ایشان درآمد و نام این شهر از ایلیا به بیت‌المقدس تغییر یافت. در اواخر دوره اموی این شهر به دلیل شورش علیه مروان بن محمد آسیب دید و منصور عباسی در 140 (ه.ق) آن را بازسازی کرد. در دوره تسلط فاطمیان بر این مکان کلیسای قیامت ویران شد اما دوباره تجدید بنا شد . با ظهور "صلاح‌الدین ایوبی" چهاردهمین خلیفه فاطمی شکست خورد و سلسله‌ی فاطمی منقرض شد. از سال 1095 (.م) جنگهای صلیبی[28] آغاز شد که دو قرن به طول انجامید. از دلایل عمده‌ی آن شهر بیت المقدس و خراج دادن مسیحیان این شهر به مسلمین بود.[29]

عصر عثمانی

با قدرت‌یافتن ترکان عثمانی در سده 10 (ه.ق) تحول بزرگی در خاورمیانه و بویژه بیت المقدس پدیدار شد که تا چهار سده ادامه یافت. این عصر را می‌توان دوره‌ی آبادانی و بازسازی بیت المقدس دانست. عثمانی‌ها تا مدتی آن شهر را به خوبی اداره می‌کردند اما این اقدامات دیری نپایید و شهر رو به ویرانی و افول نهاد. با تضعیف قدرت عثمانی اورشلیم پس از پنجاه سال از رونق افتاد. و اکثر جمعیت آنجا اقدام به مهاجرت نمودند. این وضع تا سده 13 (ه.ق) ادامه داشت. بیت المقدس در سیر تاریخی خود سی و دو بار توسط اقوام مختلف تصرف و اغلب منهدم شد. اما هربار از نو برپاگردید.[30]

منابع :

[1].حییم شختر و اریه نیومن و اهرون بیر، واژه‌های فرهنگ یهود، ترجمه منشه امیر، تل آویو، انجمن جوامع یهودی، چاپ اورشلیم، 1977، ص 82 و 83 .

[2].هاکس، جیمز، قاموس کتاب مقدس، تهران، اساطیر، چاپ دوم، 1383، ص 118- 134 و هینلز، جان راسل، فرهنگ ادیان جهان، ترجمه گروه مترجمان، قم، مرکزمطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب، چاپ اول، 1386، ص 87 و88 و دایره المعارف کتاب مقدس، ترجمه بهرام محمدیان، تهران، روزنو، چاپ اول، 1380، ص 387-389 و داوران19:10و11 ویوشع1:1 و Judaica,Kenyon,K.M.,Digging up Jerusalem, London,1974,vol IX,p1380

[3] . jebus

[4] . طبری، محمدبن جریر، تاریخ طبری، ج5، ترجمه ابوالقاسم حالت ، تهران، اساطیر، ص 1785.

[5] . دایره المعارف قرآن کریم، ج4 ، قم بوستان کتاب ، چاپ چهارم 1387،

Encyclopaedia of Judaica," Israel land ,Mo.Br , VOI 9, 1996 , P108 .

[6] . مستوفی، حمدالله. نزهةالقلوب (مقالهٔ سوم). به کوشش محمد دبیرسیاقی. چاپ اول، قزوین: حدیث امروز، ۱۳۸۱، ص52 و بیرونی، ابوریحان. التفهیم لاوائل صناعة التنجیم. به تصحیح و مقدمهٔ جلال‌الدین همایی. چاپ پنجم، تهران: نشر هما، ۱۳۸۶، ص247 و مجمل التواریخ و القصص. به تصحیح محمدتقی بهار. تهران: دنیای کتاب، ۱۳۸۱، ص 41.

[7] .لوقا 23 : 53 و متی 27 :32-36 و مرقس 15 : 46 .

[8] .لوقا 24 : 6و 13-53 و مرقس 10 :34 و اگریدی ، جوان، مسیحیت و بدعت ها، ترجمه عبدالرحیم سلیمانی اردستانی، قم، طه، چاپ دوم، 1384، ص 18.

[9] .مرقس 16 : 19 و فضایی ، یوسف، سیرتحولی دین های یهود و مسیح ، تهران ، عطایی، چاپ اول، 1361، ص 210.

[10] .شاندور، آلبر ، صلاح الدین نابترین قهرمان اسلام، ترجمه عبداامحمد روح بخشان، تهران ، حروفیه، 1378، ص 251و252.

[11] . حمیدی، جعفر، تاریخ اورشلیم(بیت المقدس)، تهران، امیرکبیر، چاپ سوم، 1388، ص61 و شیرازی، محمد، دنیا و یهود، ترجمه هادی مدرسی، تهران، امین، بی تا، ص104و105.

[12] . مستوفی، حمدلله، نزهه القلوب، به کوشش استرنج، لیدن، 1331 ق/1913م ، ص16 و ابن رسته، احمد، الاعلاق النفسیه، به کوشش دخویه لیدن، 1891م، ص 97 و محمود، معین احمد، بیت المقدس، بیروت، 1970م ، ص15.

[13] . Rogerson, J. & Ph.Davies, The Old Testament World, Cambridge, 1989, PP.20-21.

[14] .عزالدین، فاروق محمد، القدس ، تاریخیاًو جغرافیاً، قاهره، 1981م، ص45-48.

[15] . Church of the Holy Sepulchre

[16] . Cury, A. R., Jerusalem, London, 1930, p43.

[17]. لوقا 22 : 39.

[18] .مرقس 14 :32.

[19] . Metzeger, Bruce M. (ed); , Michael D. Coogan (ed) (1993). The Oxford Companion to the Bible. Oxford, UK.

[20] . خروج ، 25:19 .

[21]. بخت النصر.

[22]. نگ:دورانت، ویلیام جیمز، تاریخ تمدن(مشرق زمین گاهواره‌ی تمدن) ، ترجمه احمدآرام ، ع.پاشایی ، امیرحسین آریان پور، تهران، علمی وفرهنگی، سیزدهم، 1387، ص 38 و 387 واسمارت، نینیان، تجربه دینی بشر، ترجمه مرتضی گودرزی، تهران، سمت، چاپ دوم، 1388، ص29وشاندور، آلبر، کوروش کبیر، ترجمه هادی هدایتی، تهران، ثالث، چاپ اول، 1386 ص244-247 و آزاد، ابوالکلام ، کوروش کبیر(ذوالقرنین)، ترجمه محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران، علم، چاپ یازدهم، 1386، ص 73 ، احمدی، داریوش، آریا(مجموعه پژوهشهای در زمینه‌ی ادیان و تاریخ ایران باستان) ، قم ، ادیان ، چاپ اول ، 1385، 118 -128و یزدان پرست ، حمید ، ایران ، اطلاعات ، چاپ اول، 1384، ص 108 - 123 و پیر نیا ، حسن ، تاریخ ایران باستان، تهران، دنیای کتاب، چاپ پنجم، 1370، ص 232 -474 و آ ژند، یعقوب، ایران باستان، تهران، مولی، چاپ اول، 1385، ص 25 و قادری، تیمور، تاریخ ایران کمبریج، ج 2 ، قسمت دوم ، تهران، مهتاب ، چاپ اول ، 1387، ص 644-662 و همان، قسمت اول ، 465- 497 و خدادادیان، اردشیر، هخامنشی ها، تهران، به دید، چاپ اول، 1378، ص 29 -47 و کورت، آملی ، هخامنشیان ، ترجمه مرتضی ثاقب فر، تهران ، ققنوس ، پنجم ، 1386 ، ص 35 و ن - بختور تاش ، حکومتی که برای جهان دستور می‌نوشت ، تهران، فروهر، 1374و محمد پناه، بهنام ، زندگی نامه کورش بزرگ (بر اساس معتبرترین آ ثار واسناد تاریخی) ، تهران ، سبزان ، چاپ دوم ، 1389 .

[23] . همان، 53 و اشعیا 45 :1 .

[24] . سلیمانی اردستانی، عبدالرحیم، یهودیت، تهران، نگاه نو، چاپ دوم، 1384، ص227و228 .

[25] .مزامیر 2:11 و عبرانیان 20:6 ؛ 7: 1-17.

[26] . اول تواریخ 15: 25-29 و دوم سموئیل 6 : 1و2.

[27] .حکمت، علی اصغر، پیشین، ص196و197 و 204 و آزاد، ابوالکلام ، پیشین، ص73 و ناس، جان بایر، پیشین، ص535-537 و 551.

[28] .نک :نوذری، عزت الله، مسیحیت از آغاز تا عصر روشنگری، تهران، محقق، بی‌تا و بیت المقدس، ترجمه و تألیف مرتضی اسعدی ، تهران ، بنیاد دایره المعارف ایلامی با همکاری مرکز نشر دانشگاهی، 1367.

[29] .ابن کثیر، البدایه و النهایه، بیروت ، مکتبه المعارف، ج8، بی تا، ص280.

[30] . Cohen,A., Jewish life under Islam, Cambridge, 1984, PP.8-9 & Thubron, C., Jerusalem, London, 1969, PP.159-325.