بخل ورزی

قال علی (ع): البخل جامع لمساوی العیوب، و هو زمام یقاد به الی کل سوء؛ (نهج البلاغه، حکمت ۳۷۸)
بخل ورزیدن کانون تمام عیب ها، و مهاری است که انسان را به سوی هر بدی می کشاند.

بخل ورزی
بخل آن است که شخص بخیل نتواند دیگری را به حالت نعمت، ثروت و تشخص مادی و معنوی ببیند، تا برسد به آن که خود احسان و انفاق و تعلیم و راهنمایی کند. صفت بخل نتیجه محبت دنیا و ثمره آن است و از جمله صفات رذیله است؛ اگر فرد بخیل در جای مناسب به کمک افراد ضعیف می شتافت، شهر اسلامی از معضل فقر و تبعات آن دور می ماند؛ تبعاتی که هر کدام می تواند هم فرد و هم اجتماع را نابود کند؛ برای همین است که رسول خدا(ص) فرمود: نزدیک است که فقر به کفر بیانجامد. " و به همین جهت است که سنایی می گوید:
مالداران توانگر کیسه درویش دل در جفا درویش را از غم توانگر کرده اند
سر زکبر و بخل بر گردون اخضر برده اند
نان خود برسائلان کبریت احمر کرده اند
أ. علامه مصطفوی، مصباح الشریعهٔ و مفتاح الحقیقهٔ اترجمه مصطفوی، ۱۳۶۰، ص ۲۲۰. ". نراقی، معراج السعاده، ص ۳۲۲. . حر عاملی، جهاد النفس وسائل الشیعهٔ ترجمه افراسیابی، ۱۳۸۰، ص ۲۴۳. . گوگرد سرخ یا «کبریت احمر» مادهای سخت کمیاب است که هر چیز نادر را بدان قیاس کنند.

این افراد نه تنها خودشان در مسیر ناصحیح قدم برمی دارند، بلکه دیگران را نیز تشویق به پیروی از خود می نمایند؛ چون همانطور که گفتیم این گروه نه تنها بخشنده نیستند، بلکه تحمل دیدن بخشش از دیگران را نیز ندارند. لذا بسیار در روایات وارد شده است که با چند دسته از مردم مشورت نکن، یکی از این دسته ها افراد بخیل هستند؛ چون از احسان به دیگران تو را ناتوان و محروم سازد. بذل و بخشش بر دو قسم است: اول بذل در راه خدا و برای خدا است، دوم بذل روی مقاصد دنیوی. و آنچه مورد ستایش است، قسم اول است. و اما قسم دوم: گذشته از این که به او سخی نمی گویند، عنوان بخل نیز درباره او صدق خواهد کرد؛ زیرا این شخص با این بذل خود را از قرب خدا بر کنار کرده، و به سوی غضب الهی نزدیک خواهد کرد، و گناه و وبال دیگران را نیز به عهده خود خواهد گرفت. پس در حقیقت خود را از راه صلاح و حق و هدایت منحرف کرده، و سعادت و خیر و خوشی خود را از دست خواهد داد، و بالاترین مرتبه بخل آن است که خلاف صلاح و خیر خود را بخواهد.
خداوند متعال نیز در بیان نفرت خویش از صفت ناپسند بخل این چنین می فرماید: و لا يخسبن الذين يبخلون بما آتاهم الله من فضله هو خيراً لهم بل هو شر لهم سیطوقون ما بخلوا به یوم القیامهٔ وله میراث السماواتر و الارض و الهٔ بما تغملون خبیر؛ کسانی که بخل می ورزند، و آنچه را خدا از فضل خویش به آنان داده، انفاق . ابن شعبه، رهاورد خرد (ترجمه تحف العقول)، ۱۳۷۶، ص ۲۰۰. ". ابن شعبه، رهاورد خرد (ترجمه تحف العقول)، ۱۳۷۶، ص ۱۲۸. ". علامه مصطفوی، مصباح الشریعهٔ و مفتاح الحقیقهٔ/ترجمه مصطفوی، ۱۳۶۰، ص ۲۲۲.
گمان نکنند این کار به سود آنها است؛ بلکه برای آنها شر است؛ به زودی در روز قیامت، آنچه را نسبت به آن بخل ورزیدند، همانند طوقی به گردنشان می افکنند. و میراث آسمان ها و زمین، از آن خداست؛ و خداوند، از آنچه انجام می دهید، آگاه است.» و در جای دیگر امام باقر(ع) می فرماید: «کسی که در کمک کردن به برادر مسلمانش بخل ورزد و از اقدام در انجام حاجتش دریغ کند، گرفتار به کمک کسی شود که در آن کمک گناهکار (خدا) شود و مزدی هم نبرد.»
عاقبت بخل کسی می گفت: بخیل معذورتر از ظالم است. این کلام به گوش امیرالمؤمنین(ع) رسید و به او فرمود: دروغ گفتی، زیرا ظالم، گاهی توبه می کند، و آمرزش میطلبد، و مالی را که به ستم گرفته، به صاحبش باز می گرداند، ولی شخصی که مبتلا به بخل شدید است، چون صفت بخلش بر عقلش غالب شود، از دادن زکات و صدقه، صله رحم، پذیرایی میهمان و انفاق در راه خدای عزوجل، و دیگر ابواب احسان دوری میکند، و از انجام حسنات خودداری می کند که در این حالت بهشت بر او حرام
است.
بخل منشاً بدیها
عبدالله بن عمر از پیامبر خدا(ص) نقل می کند که فرمود: «از بخل بپرهیزید که همانا کسانی که پیش از شما هلاک شدند، از بخل هلاک شدند، بخل آنان را وادار
. آل عمران، آیه ۱۸۰. . ابن بابویه، گلچین صدوق (گزیده من لایحضره الفقیه)، ۱۳۷۶، ج۱، ص ۱۸۴.

به دروغ کرد و آنها دروغ گفتند و آنان را وادار به ظلم کرد و آنان ظلم کردند و آنان را وادار به قطع رحم کرد و آنان قطع رحم کردند.»
بخل عامل تمایز زن از مرد البته همین بخل در جایی بار معنایی صحیح به خود می گیرد و آن در بیان تفاوت اخلاقی بین زن و مرد است. حضرت امیر در حدیثی می فرماید: «برخی از نیکوترین خلق وخوی زنان، زشتترین اخلاق مردان است، مانند، تکبر، ترس و بخل، هرگاه زنی متکبر باشد، بیگانه را به حریم خود راه نمی دهد، و اگر بخیل باشد اموال خود و شوهرش را حفظ می کند و چون ترسان باشد از هر چیزی که به آبروی او زیان رساند، فاصله می گیرد.»
ای جان عزیز از بخل کردن بپرهیز که شخص بخیل در نظرها خوار و ذلیل و بی اعتبار است. در مذمّت بخیل همین بس که مردم حتی اولاد او با او دشمن هستند و اهل و عیالش پیوسته چشم به مرگ او نهاده اند که در عزایش لباس کهنه بیرون کنند و لباسهای نو به تن کنند؛ چه بزرگان گفته اند سیم بخیل از خاک وقتی در آید که وی در خاک رود."