بسم الله الرحمن الرحیم
سید احمد احمدی
امنیت مصدر جعلی از ریشه ا- م ن به معنای در امان بودن، ایمنی و آسودگی و از بین رفتن هراس و نگرانی است. كاربرد وصفی آن در مواردی مانند البلد الامین (تین/ 95، 3) وقریة كانت امنة (نحل/ 16، 112) به معنای مطمئن، آرام و آسوده خاطر است.
در اصطلاح سیاسی و حقوقی به حالت فراغت از هر گونه تهدید و حمله و نیز به آمادگی برای رویارویی با هر تهدید و حمله، امنیت گفته می شود و به صورت امنیت فردی، اجتماعی، ملی و بین المللی كاربرد یافته است
البته تعریف امنیت در حوزه علوم اجتماعی فراتر از اصطلاح سیاسی و حقوقی آن است و این دو در ذیل مجموعه مفهوم جامعه شناختی آن قرار دارند، كه به این ترتیب می توان به اقسام اشاره داشت، امنیت فردی، عمومی، اجتماعی، ملی و....
امنیت پایه هر نوع فعالیت فردی و اجتماعی است و بدون آن بنیاد و اساس جوامع بشری از ساده ترین آنها در گذشته های دور تاریخی تا جوامع مدرن فعلی در ابتدای قرن بیست و یكم به خطر می افتد، بنابراین مایه قوام و دوام یك جامعه، امنیت است
از نظر قرآن امنیت مفهومی وسیع و فراگیر است و افزون بر موارد ایمنی از عذاب الهی در آخرت در دو سطح روانشناختی و جامعه شناختی قابل بررسی است. در سطح نخست به آرامش روحی افراد و كسب مدارج معنوی آنان ارتباط می یابد كه از حوزه اصطلاحی امنیت در علوم اجتماعی بیرون بوده و به موضوع آرامش و اضطراب در روانشناسی مربوط است. در سطح دیگر امنیت با گونه های فراوان خود ابعاد گوناگون زندگی فردی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی را در برمی گیرد و با اقتدار و انسجام و وحدت جامعه پیوند دارد، این امنیت همه جانبه افزون بر ایجاد زمینه های پیشرفت و توسعه داخلی، امنیت خارجی جامعه را سبب می شود.
در مجموع از ریشه یا كلمه امن 62 كلمه مشتق شده است كه حدود 879 بار در قرآن به كار رفته است و از این تعداد كاربرد، 358 مورد در آیات مكی و 521 مورد در آیات مدنی است، همچنین كلماتی با بار معنایی مشابه امنیت مانند السكینة 3 بار سكینة 3 بار و سلامٌ 33 بار و سلاماً 9 بار در قرآن كریم به كار رفته است.
واژه امن در سوره مباركه نور، شریفه 55 چنین آمده است.
وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُم فِی الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ وَلَیُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضَى لَهُمْ وَلَیُبَدِّلَنَّهُم مِّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا یَعْبُدُونَنِی لَا یُشْرِكُونَ بِی شَیْئًا وَمَن كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ
و در آیه شریفه 112 سوره مباركه نحل می فرماید:
وَضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً قَرْیَةً كَانَتْ آمِنَةً مُّطْمَئِنَّةً یَأْتِیهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِّن كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللّهِ فَأَذَاقَهَا اللّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُواْ یَصْنَعُونَ
و نیز در سوره مباركه دخان آیه شریفه 51، بقره آیه 196 و...اشاره شده است، افزون بر واژه امن همینطور كه اشاره شد، كلید واژه های مانند سلام در سوره بقره 2، 208) سلام (رعد/ 12، آیه 24) سكینه (توبه/ آیه 26) صلح (نساء، 128) به كار رفته و در موضوع امنیت از آنها برداشت می شود.
برای اثبات دستاورد شأن نزول آیه شریفه 55 سوره مباركه نور را به یاری می طلبیم.
هنگامی كه پیامبر (ص) و مسلمانان به مدینه هجرت كردند و انصار با آغوش باز آنها را پذیرا گشتند، تمامی عرب بر ضدّ آنها قیام كردند و آنچنان بود كه آنها ناچار بودند اسلحه را از خود دور نكنند، شب را با سلاح بخوابند و صبح با سلاح برخیزند (و حالت آماده باش دائم داشته باشند) ادامه این حالت بر مسلمانان سخت آمد، بعضی این مطلب را آشكار گفتند كه تا كی این حال ادامه خواهد یافت؟ آیا زمانی فرا خواهد رسید كه با خیال آسوده، شب استراحت كنیم و اطمینان و آرامش بر ما حكم فرما گردد، و جز از خدا از هیچكس نترسیم و آیه شریفه فوق نازل شد و به آنها بشارت داد كه آری چنین زمانی فرا خواهد رسید
با توجه به شأن نزول و تبیین آیه شریفه مبنی بر وعده الهی به دین و آیینی پسندیده، ریشه دار و پابرجا و مستقر، بدیهی است كه چنین ویژگیهایی باعث می شود ترس و رعب به امنیت و آرامش مبدل شده و جامعه ای با ضریب امنیتی بالا به ارمغان آورد، شایان ذكر است كه در جوامعی این چنینی ایمان و عمل صالح علت اصلی و پایدار خواهند بود. پس با توجه به ادامه آیه شریفه كه می فرماید آنچنان می شود كه تنها مرا می پرستند و چیزی را شریك من قرار نخواهند داد، اولین و مهمترین نتیجه به دست خواهد آمد كه همان عبادت خالصانه پروردگار متعال است.
دومین اثر امنیت امكان سكونت و آسودگی در معیشت است كه تألیف بین انسان و محل زندگی او است، سوره مباركه قریش بیان روشنی است از تامین فضای امن معاش و ایجاد الفت آدمی نسبت به زیستگاه خویشتن و همچنین وسیله بودن امنیت مكان برای اثر مهم و غایی یعنی توجه به معاد و پرستش آفریدگار یكتا.
مرحوم علامه طباطبایی (ره) می فرماید: آیه شریفه الذی اطعمهم من جوع و آمنهم من خوف
اشاره است به سنت واضحی كه در ایلاف دو رحلت وجود دارد و نعمت ظاهری كه نمی توانند آن را انكار كنند و آن تأمین معاش قریش و امنیت آنان است، كه در سرزمینی زندگی می كردند كه نه نانشان تأمین بود و نه جانشان و نه سرزمین خرمی بود كه دیگران بدانجا آیند و نه جان دیگران در آنجا تأمین می شد. پس باید ربی را بپرستند كه این چنین به بهترین وجه امورشان را تدبیر نمود و اوهمان رب بیت است خدای تعالی به بركت اسلام و بعثت رسول گرامیش (ص) جوامع انسانی را از دیار مختلف جهت زیارت رسول خدا (ص) و خانه مقدس خویش به سوی حجاز كشاند و آنجا را رونق و هزینه سفر مشقت بار اهل حجاز جهت امرار معاش از دوششان برداشت و از گرسنگی نجات داده و مهمتر از آن به پاس حرمت كعبه بساط راهزنی و دستبرد به كاروانیان برچیده شد و امنیت فردی و ملی قریش تأمین گردید. در روایات نیز امكان سكونت از نتایج و آثار برجسته امنیت شمرده شده است تا آنجا كه وجود زندگی با امنیت از مصادیق تمام و كمال نعم شمرده شده و عدم تأمین آن به بی ارزشی و بی خیری تعبیر شده است.
حضرت رسول (ص): لاخیر فی...الوطن الّا مع الامن و السرور
و باز می فرماید: هر كس صبح و شب را سپری كند و سه چیز داشته باشد نعمت دنیا برای او تمام و كامل است، 1- هر كس صبح و شب را سپری كند در حالی كه بدنش از عافیت برخوردار است. 2- زندگی باامنیتی داشته باشد. 3- و خوراك روزانه را داشته باشد، البته اگر چهارمی هم داشته باشد دیگر نعمت در دنیا و آخرت بر او تمام شده و آن ایمان است
قرآن كریم در سوره مباركه سبأ آیه شریفه 18 می فرماید: وَجَعَلْنَا بَیْنَهُمْ وَبَیْنَ الْقُرَى الَّتِی بَارَكْنَا فِیهَا قُرًى ظَاهِرَةً وَقَدَّرْنَا فِیهَا السَّیْرَ سِیرُوا فِیهَا لَیَالِیَ وَأَیَّامًا آمِنِینَ
- مرحوم علامه (ره) شریفه مذكور را چنین تفسیر می كند:
وَفَدّرنا فیها التیّسر یعنی سیر در آن قراء را به نسبتی متناسب قرار دادیم، نه مختلف، به طوری كه نسبت مسافت بین اولی و دومی، برابر بود با نسبت مسافتی كه بین دومی و سومی بود، سیرو فیها لیالی و اَیاماً آمنین در این جمله كلمه قول در تقدیر است، و تقدیر آن قلنا سیروا....است یعنی و به ایشان گفتیم كه: در این قریه ها سیر كنید، در حالی كه ایمن باشید، اگر خواستید در روز گردش كنید و اگر خواستید در شب، و خلاصه معنا، این است كه آن چنان امنیت در این قراء برقرار كردیم كه سیر شب و روز در آنها فرقی نداشت، هر وقت می خواستند می توانستند با آرامش خاطر به سیر بپردازند.
در تفسیر نمونه نیز آیه شریفه چنین تبیین شده است: به این ترتیب آبادیها فواصل متناسب و حساب شده ای داشت، و از نظر حمله وحوش و درندگان بیابان، یا سارقین و قطاع الطریق نیز در نهایت امنیت بود، به گونه ای كه مردم می توانستند بدون زاد و توشه و مركب، بی آنكه احتیاج به حركت دستجمعی واستفاده از افراد مسلح داشته باشند بدون هیچ خوف و ترس از جهت ناامنی راه یا كمبود آب و آذوقه به مسیر خود ادامه دهند.
- آنچه از شریفه 18 سوره مباركه سبأ و تفسیر آن برداشت می شود این است كه موهبت های الهی به محل زندگی قوم سبأ و سیستم شهرسازی آنجا وموقعیت جغرافیایی آن، جایگاه ویژه ای را از نظر امنیتی برای آن شهر فراهم آورده بود، كه خدای تعالی ثمره مهم شهری با این توصیفات را وجود امنیت می داند و شاخصه مهم چشم نواز وجود تأمین را آزادی سیر و سیاحت در این شهر برمی شمرد.
زمینه دستیابی و فراهم نمودن شرایط مناسب و محیط آرام و سهل الوصول برای تحقیق ومطالعه حق و حقیقت مسئله قابل توجهی است كه خدای متعال به پیامبر عظیم الشأن (ص) دستور ایجاد چنین فضای لازمی را می فرماید، تا فرصت مقتضی چنین مهمی آسان باشد. در این مورد خدای تعالی می فرماید:
وَإِنْ أَحَدٌ مِّنَ الْمُشْرِكِینَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى یَسْمَعَ كَلاَمَ اللّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاَّ یَعْلَمُونَ
تفسیر نمونه آیه شریفه را چنین شرح می دهد: یعنی در نهایت آرامش با او رفتار كن، و مجال اندیشه و تفكر را به آنها بده تا آزادانه به بررسی محتوای دعوت تو بپردازند، و اگر نور هدایت بر دل آنها تابید آن را بپذیرند، بعد اضافه می كند كه او را پس از پایان مدت مطالعه به جایگاه امن و امانش برسان تا كسی در اثناء راه مزاحم او نگردد (ثم ابلغه مأمنه)
پناهندگی، امنیت پناهندگان، زدودن نژاد پرستی و حساسیت غیرلازم نسبت به اتباع پناهنده و ایجاد شرایطی كه بتوانند موضوعات دینی و مذهبی را مطالعه كنند، از مؤلفه های یك كشور امن است و یكی از تدابیر لازم امنیتی كه مشترك بین آثار مختلف امنیت است امنیت راه ها است. حضرت امیرالمؤمنین (ع) می فرمایند: لابدّ للناس من امیر برّ او فاجر...و یُقاتِلُ به العَدوّ وتأمَنُ السُبّلُ
فراز بعدی این خطبه شریفه، یعنی خطبه چهلم نهج البلاغه اشاره به اثر پنجم از آثار امنیت دارد.
حضرت می فرماید:......حتّی یَستَریحُ بَرّ، وَ یُستَراحَ مِن فاجِر....
یكی از راه های بالندگی اقتصادی چه در سطح كلان و چه در حوزه سرمایه گذاری خرد و زودبازده امنیت سرمایه گذاری است كه هر چه ضریب نفسی افراد و اجتماع آنها بالا رود اعتماد سرمایه گذاری در آن منطقه بالاتر می رود و نتیجه این تأمین، شكوه اقتصادی یك ملت می شود. و می بینیم كه هر جای دنیا دچار ناامنی و اضطراب معینی می شود شاهد فرار سرمایه ها هستیم و همه دوست دارند دارایی خویش را بردارند و ساحلی امنی را دست و پا می كنند كه ثروت خود را با آن پوشش دهند.
از سخنان گهربار حضرت امیر (ع) نیز می شود چنین فهمید، كه وجود جامعه منسجم و دارای حاكمیت یكی از كارهای مهمش رفاه نیكوكاران و طبقاتی است كه ثروتمند می باشند و روش استقلال اقتصادی اینان نیز تأمین امنیت آنها می داند، یعنی در امان بودن از دست بدكاران و سوداگران اقتصادی و اجتماعی.
مناسب بود در طلائیه قسم پنجم از آثار امنیت ، اول در محضر قرآن می بودیم ولی از آنجا كه این مورد با قسم چهارم هر دو مشمول كلام زیبای مولای متقیان (ع) می شدند و از طرفی جان كلام در ید طولای حدیث علوی (ع) بود، به ناچار به آن پرداختیم.
قرآن كریم در سوره مباركه بقره آیه شریفه 126 می فرماید: و اذ قال ابراهیم رب اجعل هذا بلداً آمنا و ارزق اهله من الثمرات من امن منهم بالله والیوم الاخر قال... مناسب است جهت تبیین آیه شریفه ابتدای آیه ماقبل یعنی آیه شریفه 125 شرح دهیم، بعد از اشاره به مقام ابراهیم (ع) در آیه شریفه گذشته، به بیان عظمت خانه كعبه كه به دست ابراهیم ساخته و آماده شد پرداخته می فرماید: به خاطر بیاورید هنگامی را كه خانه كعبه را مثابه (محل بازگشت و توجه) مردم قرار دادیم و مركز امن و امان )و اذا جعلنا البیت مثابة للناس و امناً). مثابة در اصل از ماده (ثوب) به معنی بازگشت چیزی به حالت نخستین است، و از آنجا كه خانه كعبه مركزی بوده است برای موحدان كه همه سال به سوی آن رو می آورند، نه تنها از نظر جسمانی كه از نظر روحانی بازگشت به توحید و فطرت نخستین می كردند، از این رو به عنوان مثابه معرفی شده و از آنجا كه خانه انسان كه مركز بازگشت همیشگی او می باشند محل آرامش و آسایش است، در كلمه مثابة یك نوع آرامش و آسایش خاطر، نیز افتاده است و این معنا با كلمه أمناً كه پشت سر آن ذكر شده تأكید می شود، مخصوصاً كلمه للناس نشان می دهد كه این مركز امن و امانف پناهگاهی است عمومی برای همه جهانیان و انسانها وتوده های مردم. [1]
با بیان قرآن كریم در شریفه 125 سوره مباركه بقره و ضمیمه آیه مورد بحث اركان اصلی رفاه كه سكونت امن و اقتصاد پویا باشد تبیین شده و رابطه تنگاتنگ آبادانی و امنیت مشخص می گردد، تفسیر نمونه آیه شریفه 126 را چنین شرح می دهد: جالب اینكه ابراهیم (ع) نخست تقاضای امنیت و سپس درخواست مواهب اقتصادی می كند و این خود اشاره ای است به این حقیقت كه تا امنیت در شهر یا كشوری حكمفرما نباشد، فراهم كردن یك اقتصاد سالم ممكن نیست. در اینكه منظور از ثمرات چیست؟ مفسران گفتگوها دارند ولی ظاهراً ثمرات یك معنی وسیع دارد كه هر گونه نعمت مادی، اعم از میوه ها و مواد دیگر غذایی، ونعمتهای معنوی را شامل می شود، در حدیثی از امام صادق (ع) می خوانیم كه فرمود: هی ثمرات القلوب: منظور میوه دلها است اشاره به اینكه خداوند محبت و علاقه مردم را به مردم این سرزمین جلب می كند
عزیز شدن ملتی در چشم سایر ملل خود تمهیدی است اجباری و موهبتی الهی است جهت امنیت روزافزون آن ملت. نتیجه اینكه بهره مندی از نعمتها زمانی لذیذ و گوارا است كه در فضای آرام و بی اضطراب باشد (امناً و ارزق)، انبیاء الهی علاوه بر اراشاد و هدایت به نیازهای مادی همانند امنیت و معیشت مردم نیز باید توجه داشته و برای آن تلاش و دعا كند. (و دیگر اینكه) امامت و امنیت دو اصل مهم زندگی است در همین رابطه پیامبر عظیم الشأن اسلام (ص) می فرمایند:
لاخیر فی ....الوطن الّا مع الامن و السرور
و وجود مبارك امام صادق (ع) می فرماید: ثلاثة اشیاء یحتاج للناس طراً الیها الامن و العدل و الخصب.
برای بیان وام داری آسایش و آسودگی معیشت به نعمت امنیت، داستانی قرآنی از سوره مباركه نحل آیه شریفه 112 نقل می كنیم: منطقه آبادی را كه امن و آرام و مطمئن بوده، و همواره روزیش به طور فراوان از هر مكانی فرا رسیده است.
تفصیل این داستان به روایتی از امام صادق (ع) به این شرح است: گروهی از بنی اسرائیل آن قدر زندگی مرفّهی داشتند كه حتی از مواد غذایی مجسمه های كوچك می ساختند و گاهی با آن بدن خود را نیز پاك می كردند، اما سرانجام كار آنها به جایی رسید كه مجبور شدند. همان مواد غذایی آلوده را بخورند. این منطقه آباد، خوشبخت و پربركت سه ویژگی داشت كه نخستین آنها امنیت و در ولای امنیت اطمینان به ادامه زندگی و بعد از آن جلب روزی و مواد غذایی فراوان بود، چرا كه تا امنیت نباشد كسی اطمینان به زندگی در محلی پیدا نمی كند و تا این دو نباشد كسی علاقمند به تولید و سر و سامان دادن به وضع اقتصادی نمی شود، ولی شرط كمال این نعمتهای سه گانه،نعمت معنوی ایمان و توحید بود كه به دلیل ناسپاسی خداوند متعال، لباس گرسنگی و ترس جایش را با آن همه نعمت در آن منطقه عوض كرد و آن قوم مغرور گرفتار قحطی و ناامنی شدند، جالب اینكه در شریفه فوق می فرماید: خداوند لباس گرسنگی و ترس را به آنها چشانید، یعنی از یكسو گرسنگی و ترس به لباس تشبیه شده و از سوی دیگر به جای پوشاندن، چشاندن آمده است، این تشبیه در زبان عربی بیانگر نكته لطیفی است، چرا كه به گفته ابن راوندی در پاسخ ابن عربی كه از او پرسید آیا لباس هم چشیدنی است؟! گفت: به فرض كه تو در نبوت پیامبر اسلام (ص) تردید كنی، در اینكه او یك عرب (فصیح) بود نمی توانی شكی به خود راه بدهی.
به هر حال این تعبیر اشاره به آن است كه اولاً آنچنان قحطی و ناامنی را فرا گرفت كه گویی همچون لباس از هر سو آنان را احاطه نموده بود و بدنشان را لمس می كرد و از سوی دیگر این قحطی و ناامنی آنچنان برای آنها ملموس شد كه گویی با زبان خود آن را می چشیدند و این دلیل بر نهایت فقر و فلاكت و فقدان امنیت است كه سراسر وجود زندگی انسان را پر كند، در حقیقت همانگونه كه در آغاز نعمت امنیت و رفاه تمام وجود آنها را پر كرده بود
در پایان نیز بر اثر كفران، فقر و ناامنی به جای آن نشست
هر كه گریزد ز خراجات شاهباركش غول بیابان شود.
- دائرة المعارف قرآن كریم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، 1382.
- امیدوار احمد مقالاتی پیرامون امنیت ملی و نقش نیروی انتظامی 1379 اول
- مكارم شیرازی ناصر، نمونه، تهران، 1371، دارالكتب الاسلامیه
- المیزان فی تفسیر القرآن طباطبایی، محمد حسین، موسوی همدانی، سید محمد باقر، اسلامی، جامعه مدرسین قم، 1367، اول
- شیخ صدوق، محمد بن علی بن الحسین ابن بابویه، من لایحضره الفقیه.
- محمدی ری شهری محمد، میزان الحكمة، دارالحدیث، قم، دوم، 1379.
- قرائتی محسن، نور، مؤسسه در راه حق، قم، اول، 1375.
- تحف العقول
- شیخ الاسلامی، جعفر، شورا، وحدت، امنیت از دیدگاه قرآن و امیرالمؤمنان (ع) تهران، اسلامی، اول، 1379.