آداب معاشرت اجتماعی در آیات و روایات

منع شدگان از معاشرت

از آنجا كه محیط رفاقتی یكی از عوامل مهم تكوین شخصیت هر انسانی به حساب می آید و تأثیر مستقیم بر افكار و اخلاق دارد، آموزه های وحیانی چه كسانی را از شمولیت این رفاقت و معاشرت منع می كند؟ لطفاً به نحو اجمال پاسخ دهید؟ در روان شناسی اصلی وجود دارد به نام اصل محاكات یا رنگ پذیری، بدین معنی كه هر كس با رفیق یا معاشر خود كه در تعامل است به طور طبیعی از او رنگ می پذیرد. بدین لحاظ در برخی روایات آمده است كه انسان بر دین و آئین همنشین و نزدیكان خود است. با عنایت به این مقدمه كوتاه اینك كسانی را كه براساس آموزه های وحیانی از قلمرو معاشرت و نزدیكی با آنان منع شده ایم را به نحو اجمال مطرح می كنیم.

1- كافران یا اهل ذمه

از امام صادق(ع) نقل شده است كه سزاوار نیست مؤمن با كافران اهل ذمه شراكت داشته یا امانتی به ایشان بدهد كه برایش چیزی بخرند یا چیزی به ایشان بسپارد یا دوستی با آنها بكند.

قرآن مؤمنان را از دوستی با كافران شدیداً نهی كرده و می فرماید: افراد با ایمان نباید غیر از مؤمنان (یعنی) كافران را دوست و ولی و حامی خود انتخاب كند، و هر كس چنین كند هیچ چیز از خداوند برای او نیست و رابطه خود را به كلی از پروردگارش گسسته است. این آیه در واقع یك درس مهم سیاسی و اجتماعی به مسلمانان می دهد كه بیگانگان را به عنوان دوست و حامی و یار و یاور هرگز نپذیرند، پس به عنوان یك استثناء از این قانون كلی می فرماید: مگر اینكه از آنها بپرهیزید و تقیه كنید. همان تقیه ای كه برای حفظ نیروها و جلوگیری از هدر رفتن قوا و امكانات و سرانجام پیروزی بر دشمن است. (تفسیر نمونه،ج1،ص276)

2- ظالم یا ستمگر

از پیامبر اعظم(ص) نقل شده است كه هر كس مدح كند حكم ظالمی را و نزد او سرشكستگی و تذلل كند برای طمع دنیا، قرین او باشد در جهنم، زیرا كه حق تعالی می فرماید: «به دل میل می كنید به سوی آنها كه ظلم می كنند، پس مس می كند شما را آتش»

3- فرومایگان

فرومایگان افرادی هستند كه همیشه به دنبال بسط و گسترش اخلاق مذموم خویش می باشند، كه پیامبر گرامی(ص) در تعریف چنین افرادی می فرماید:« الذی لاناكل و لانعطی » آن است كه نه بخورد و نه بخوراند. (تحف العقول، ص84) همچنین علی(ع) می فرماید: « و من خالط الانذلال حُقِّر » هركس با فرومایه دوستی كند پست و كوچك می شود. (تحف العقول، النص، ص: 88) این روایات از منظر اجتماعی افرادی را توصیف می كند كه برای اجتماع خود حاصل و ثمره ای ندارند و اموال خود را (هر چند زیاد یا كم) در جامعه به كار نمی گیرند. یعنی نه سبب كار و تلاش می شوند كه از تلاش و به كارگیری سرمایه های آنها انسان های دیگر زندگی خود را بگذرانند، نه خود هزینه می كنند یعنی مال خود را خرج نمی كنند و از این باب نیز برای اجتماع خویش حاصلی ندارند.

4- فاجران

فاجر یعنی افرادی كه بد كار هستند و معاشرت با این گونه افراد نیز مذمت شده است كه پیامبر گرامی(ص) در توصیف چنین افرادی فرموده اند: « والفاجر خس لئیم » فاجر فرومایه و فریبكار است و از خودش گناه و آلودگی در اجتماع بوجود می آورد.

5- فاسقان

فاسق كسی است كه از راه راست منحرف گشته و به احكام الهی بی تفاوت است و كسی است كه احكام و دستورات الهی را نادیده گرفته یعنی شخصی پست و فرومایه كه تنها به دنبال منافع خویش بوده و اگر نفعی از كسی به او برسد دوستی می كند و اگر شخص ثالثی منفعتش بیشتر از او باشد دوستی قبلی را فدای آن می كند. حضرت رسول اكرم(ص) در روایتی مبارزه با این گونه افراد را جزء جهاد قلمداد نموده و می فرمایند: « الجهاد اربع: الامر بالمعروف و النهی عن المنكر و الصدق فی مواطن و شنأن الفاسق » جهاد چهارقسم است: امر به معروف و نهی از منكر و راستی در موقع صبر و تنفر از فاسق. (نهج الفصاحة (مجموعه كلمات قصار حضرت رسول صلى الله علیه و آله)، ص: 435 ح 1338) در توصیه های امام سجاد(ع) به امام باقر(ع) آمده است كه با این سه دسته مصاحبت مكن، با آنان به بحث و سخن مپرداز، رفیق راهشان مشو: با آدم فاسق و بدكار كه تورا به لقمه ای و یا كمتر از آن خواهد فروخت...

6- بخیلان

خدای متعال در سوره مائده آیه 37 در مورد بخیلان می فرماید: «متكبران فخرفروش» كسانی هستند كه بخل می ورزند و مردم را به بخل فرمان می دهند و آنچه را كه خدا از فضل خود به آنان داده است پنهان می كنند. ما برای كافران عذاب خواركننده ای آماده ساختیم. علی(ع) در مورد بخیل می فرماید: « لیس لبخیل حبیب » (عیون الحكم و المواعظ (للیثی)، ص: 410 ح6956 )بخیل را دوستی نیست. در توصیه های امام سجاد(ع) به امام باقر(ع) آمده است: با این سه دسته مصاحبت مكن، با آنان به بحث و سخن مپرداز، رفیق راهشان مشو: 1- با دروغگو 2- با ادم فاسق 3- با بخیل كه چون به ثروتش نیاز داشته باشی رسوایت كند. فرد بخیل و تنگ نظر از تو می گیرد اما چیزی به تو پس نمی دهد.

7- احمق ها

شخص احمق و بی خرد می خواهد به تو سود رساند ولی ضرر می رساند. در آموزه های اسلامی ما را از دوستی با شخص احمق برحذر داشته اند، چرا كه نفع او ضرر برای ما است. شخص احمق ممكن است كه در ابعاد مختلف حماقت و بی خردی نشان دهد نه این كه آثار بی عقلی به وضوح در او نمایان باشد. (زیرا ما طبیعتاً از اشخاصی كه به وضوح احمق هستند پرهیز می كنیم.) احمق و بی خرد به كسی می گویند كه در جنبه هایی از شؤون زندگی خویش عقل و درایت از خود نشان نمی دهد و كارهایش عاقلانه و شایسته نیست. پیامبر اعظم(ص) می فرماید: « ایاك و مصاحبه الاحمق فانه یریدان ینفعك فیضرك » از مصاحبت با احمق بگریز كه او می خواهد به تو نفع رساند. در عوض ضرر می رساند. (نهج الفصاحة (مجموعه كلمات قصار حضرت رسول صلى الله علیه و آله)، ص: 358 ح 1015)

آن حضرت همچنین در این زمینه می فرماید: « ایاك و قرین السوء فانك به تعرف » از یاد بد بپرهیز كه تو به وسیله او شناخته می شوی. (نهج الفصاحة (مجموعه كلمات قصار حضرت رسول صلى الله علیه و آله)، ص: 357 ح 1012)

8- اشرار

اشرار افرادی هستند كه شاید ظاهری زیبا دارند ولی باطنشان زشت است. امام جواد(ع) فرمودند: مبادا باشخص بدكار و تبهكار دوستی و رابطه برقرار كنید كه او همانند شمشیر آهیخته است كه ظاهری زیبا دارد ولی اثرش زشت، بد و نازیباست. (بحارالانوار، ج 74، ص 198) همچنین امام صادق(ع) به نقل از پدربزرگوار خود فرمود: قال الصادق(ع):« قال لی ابی یا بنی من یصحب صاحب السوء، لایسلم » پدرم به من فرمود: فرزندم هر كه با مردم پلید معاشر و همنشین باشد، آسایش و آرامش ندارد. (بحار الأنوار (ط - بیروت)، ج‏72، ص: 90 / باب 46 التحرز عن مواضع التهمة و مجالسة أهلها)

9- جاهلان

پیامبر اعظم(ص) در توصیف ویژگی های جاهلان می فرمایند: جاهلان به اطرافیان ستم كنند و بر زیردستان تعدی و به بزرگان تكبر فروشند، و بدون تشخیص سخن گویند. (نهج الفصاحه، ص 278).

10- دروغگویان

صفت دروغگویی یكی از بدترین صفاتی است كه اگر در كسی یافت شود، او را از شمولیت دوستی و مصاحبت دیگران خارج می سازد. زیرا این صفت كلید ضدارزش های دیگر است و به تعبیر روایت « مفتاح كل شر » است. از این رو پیامبر اعظم(ص) در (نهج الفصاحة (مجموعه كلمات قصار حضرت رسول صلى الله علیه و آله)، ص: 358 ح 1014) می فرماید: « ایاك و مصاحبه الكذاب، فانه یقرب الیك البعید و یبعد الیك القریب» از مصاحبت دروغگو بپرهیزید كه دروغگو چون سراب است دور را نزدیك و نزدیك را دور نماید. در توصیه های امام سجاد(ع) به امام باقر(ع) آمده است: با این سه گروه مصاحبت مكن! با آنان به بحث و سخن مپرداز و رفیق راه مشو: با دروغگو كه چون سراب است و دور را نزدیك و نزدیك را دور می نماید. دروغگو تو را به اشتباه می اندازد.

11- گنهكاران

امام سجاد(ع) در این زمینه می فرماید: « ایاكم وصحبه العاصین، و معونه الظالمین و مجاوره الفاسقین، احذرو افتنتهم، و تباعدوا من ساحتهم » از هم نشینی با گناهكاران، و یاری ستمگران و نزدیكی با فاسقان بپرهیزید و از فتنه هایشان برحذر باشید و از درگاهشان دوری كنید. (تحف العقول، النص، ص: 254)

12- یهود و نصاری

قرآن كریم، مسلمانان را از دوستی با یهود و نصاری به شدت بر حذر می دارد. نخست می گوید: ای كسانی كه ایمان آورده اید، یهود و نصاری را تكیه گاه و هم پیمان خود قرار ندهید. (مائده- 51)

یعنی ایمان به خدا ایجاب می كند كه به خاطر جلب منافع مادی با آنها همكاری نكنید. سپس با یك جمله كوتاه، دلیل این نهی را بیان كرده و می گوید: «هر یك از آن دوطایفه، دوست و هم پیمان هم مسلكان خود هستند. ( بعضهم اولیاء بعض ) یعنی تا زمانی كه منافع خود و دوستانشان مطرح است هرگز به شما نمی پردازند. روی این جهت هر كس از شما طرح دوستی و پیمان با آنها بریزد، از نظر تقسیم بندی اجتماعی و مذهبی، جزء آنها محسوب خواهد شد. ( و من یتولهم منكم فانه منهم ) و شك نیست كه خداوند چنین افراد ستمگری را كه به خود و برادران و خواهران مسلمان خود خیانت كرده و بر دشمنان آنان تكیه می كنند، هدایت نخواهد كرد. ( ان الله لا یهدی القوم الظالمین )

13- خائنان

خدای متعال در آیات بسیاری خطاب به پیامبر گرامی(ص) و مومنان می فرماید: « ولا تجادل عن الذین یختانون انفسهم » هیچ گاه از خائنان و آنها كه به خود خیانت كردند حمایت نكن. چرا كه خداوند خیانت كنندگان را دوست نمی دارد. سپس به پیامبر(ص) هشدار می دهد كه هرگز از كسانی مباش كه از خائنان حمایت نمایی (نساء- 107) گرچه روی سخن در این آیه خطاب به پیامبر اعظم(ص) است، ولی شكی نیست كه این حكم، یك حكم عمومی و ناظر به همه افراد است.

14- منافقان

خداوند صریحاً در قرآن كریم (نساء-144) می فرماید: ای كسانی كه ایمان آورده اید! كافران و (منافقان) را به جای مومنان تكیه گاه و ولی خود انتخاب نكنید. چرا كه این عمل یك جرم و قانون شكی آشكار و شرك به خداوند است و با توجه به قانون عدالت پروردگار موجب استحقاق مجازات شدیدی است.

15- خودی هایی كه كفر را بر ایمان ترجیح می دهند

خداوند در قرآن كریم (توبه- 23) می فرماید: ای كسانی كه ایمان آورده اید! پدران و برادران خود را در صورتی كه كفر را بر ایمان مقدم دارند یار و یاور و متحد و ولی خود قرار ندهید. سپس به عنوان تاكید اضافه می كند، كسانی كه از شما آنها را به یاری، دوستی و ولایت برگزینند، ستمگرند.

16- كسانی كه آیات خدا را استهزاء می كنند

خداوند در قرآن كریم (مائده- 57) می فرماید: ای كسانی كه ایمان آورده اید! آنهایی را كه آیین شما را به باد استهزاء و یا به بازی می گیرند، چه آنها كه از اهل كتابند و چه آنها كه از مشركان و منافقانند، هیچ یك از آنان را به عنوان دوست انتخاب نكنید. و در پایان آیه این موضوع را تاكید می كند كه طرح دوستی با آنان، با تقوا و ایمان سازگار نیست.

17- دشمن خداوند و دشمن خودتان

خداوند در سوره ممتحنه آیه اول آن می فرماید: ای كسانی كه ایمان آورده اید دشمن من و دشمن خودتان را به عنوان دوست نگیرید. زیرا آنها هم در عقیده با شما مخالفند، و هم عملاً به مبارزه برخاسته اند، و كاری را كه بزرگ ترین افتخار شما است، یعنی ایمان به پروردگار، برای شما بزرگ ترین جرم و گناه شمرده اند، با این حال آیا جای این است كه شما نسبت به آنها اظهار محبت كنید و پیوند دوستی برقرار سازید. در آیه دیگر خداوند برای تاكید و توضیح بیشتر می فرماید: اگر آنها بر شما مسلط شوند، دشمنانتان خواهند بود، و دست و زبان خود را به بدی كردن شما می گشایند.