فریضه زکات از منظر آیات قرآنی‌

امروزه آیین اسلام به عنوان یک اجتماع بزرگ جهانی و ملی روز به روز در حال گسترش است و مسائل اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی آن در چهارچوب احکام اسلامی حل می‌گردد. خود اسلام وعده داده است که توانایی حل همه مسائل اجتماعی، سیاسی مطروحه در جهان امروز را دارد و هیچ مشکلی برای بشر پیش نمی‌آید. شاید یکی از علل اینکه اسلام کامل‌ترین ادیان آسمانی است همین باشد. چون اگر نتواند در مقابل مشکلات بایستد و برای از بین بردن آنها راه حلی ارائه دهد، بدون تردید نمی‌تواند کامل‌ترین ادیان باشد. اصول و قوانین اسلامی برای ایجاد جامعه‌ای آرمانی و مدینه فاضله کامل و جامع می‌باشد و در آن تمامی مسائل و امورات ریز و درشت به صورت در هم تنیده و هماهنگ در نظر گرفته شده است و اگر افراد جامعه این موارد و مسائل را رعایت نمایند، هیچ مشکلی در جامعه و جود نخواهد داشت.

در اسلام برای حل مسائل جامعه و همچنین پیاده کردن احکام و مقررات خدا، منابع و امکاناتی در نظر گرفته شده است. اسلام دینی است که در هر مورد که انسان احتیاجی داشته برای برطرف کردن آن قانون و دستور العملی صادر کرده است. یکی از مهمترین منابعی که قرآن بر آن تکیه کرده و هدف از اجرای آن، تطهیر و تزکیه اجتماع و افراد جامعه قرار داده «زکات» است. زکات به معنی پاک شدن و نمو و زیادت است و در اصطلاح شرع، صدقه دادن مقداری از اموال یا اجناس مخصوص در راه خداست. از آن جهت صدقات مزبور را زکات گفته اند که موجب ازدیاد مال است به برکتی که خداوند می‌دهد یا از آن سبب که زکات موجب پاک شدن مال یا پاکی نفس زکات دهنده می‌شود. ‌

زکات به عنوان یکی از ارکان اسلام و به عنوان یکی از واجبات دین مطرح است و انکار آن موجب کفر و ارتداد و خروج از دین خواهد شد و تحت شرایطی خاص بر افراد مسلمین لازم است که این واجب مالی را ادا کنند و دولت اسلامی می‌تواند مطالبه نماید و اجازه ندهد که افرادی که باید این واجب مالی را بپردازند، نسبت به پرداخت آن بی تفاوت باشند. زکات دادن از روی اخلاص سبب مضاعف شدن ثواب آن است و موجب افزونی و برکت مال آدمی است. در مذهب شیعه پرداختن زکات مشروط است به: رسیدن مال به حد نصاب، مسکوک بودن، باقی ماندن و خرج نشدن در یک سال.در قرآن کریم آمده است که نیکوکار کسی است که به خدای عالم، روز قیامت، فرشتگان، کتاب آسمانی و پیامبران ایمان آورد و دارایی خود را در راه دوستی خدا یا با آن که مالش را دوست می‌دارد به خویشاوندان و یتیمان و فقیران و رهگذران و مسکینان و (در راه آزاد کردن) بندگان بدهد و نماز به پا دارد و زکات بدهد. در تاریخ موارد فراوانی از دادن زکات برای بخشش گناهان یا پاک گشتن اموال رخ داده است. در غزوه تبوک، متخلفین از جهاد، پس از تنبیه و توبه، زکات اموال خویش را به نیازمندان دادند. همچنین در قرآن آیات فراوانی در مورد زکات و انفاق اموال آمده است. خداوند می‌فرماید: «و انفقوا فی سبیل الله ولاتلقوا بایدیکم الی التّهلکه واحسنوا انّ الله یحبّ المحسنین». و انفاق کنید در راه خدا و میندازید خود را به دست‌های خود به هلاکت و نیکویی کنید، به درستی که خدا دوست دارد نیکوکاران را.خداوند در بیش از 60 آیه از قرآن مجید بندگان خود را به دادن زکات و انفاق سفارش و امر نموده است و اکثراً همراه با اقامه نماز (ارتباط با خدا) زکات (ارتباط با خلق) را توصیه کرده است. همان طور که نماز از واجبات مسلم اسلامی است زکات نیز مانند نماز از واجبات اسلامی می‌باشد و علاوه بر آن زکات باعث قبولی نماز می‌شود و این به خاطر اهمیت فوق العاده این دو برنامه است که این دو رمز ارتباط با خالق و خلق است و از یک نظر می‌توان همه برنامه‌های مذهبی را در آن خلاصه کرد، هر عملی باید برای خدا و از روی اخلاص و صدق باشد ولی این را باید دانست که کار برای خدا یعنی کار برای خلق، زیرا راه خدا و خلق یکی است، برای خدا یعنی برای خلق. چرا که بخشی از پیوند انسان با خلق و بخشی با خالق مشخص می‌کند و اگر انسان‌ها مسائل مذهبی و عبادات الهی خود را نظیر نماز ادا کنند و از سوی دیگر از اموال خود در راه نیازمندان و محرومان انفاق کنند، خواسته نهایی خداوند ایجاد جامعه ای اسلامی که در آن همه برادر و یاور هم بوده و هیچ نیازمند و فقیری وجود ندارد اجرا می‌شود. تا آنجا که یکی از نشانه‌های مومنین را دادن زکات دانسته است. «والذّین هم للزّکوه فاعلون».

همچنین خداوند در آیه 55 سوره مریم از جمله صفاتی که برای حضرت اسماعیل بر می‌شمرد، می‌فرماید: او همواره خانواده خود را به نماز و زکات امر می‌کرد و همواره مورد رضایت پروردگارش بود. همچنین حضرت علی (ع) می‌فرمایند: برای مسلمانان زکات با نماز، وسیله آشنایی قرار داده شده است. یعنی نماز جماعت برای مسلمانان وسیله ای برای پرس و جو شدن از احوال همسایگان و آشنایان خود می‌باشد و زکات هم وسیله ای برای جویا شدن از احوال نیازمندان جامعه و حل مشکلات آنهاست. انسان باید بداند هر عملی که می‌کند نتیجه اش عاید خودش می‌شود، اگر نماز بخواند خود را از کبر نجات داده و اگر زکات بدهد خود را پاک کرده است. روایت است حضرت سجاد (ع) وقتی چیزی را در راه خدا می‌داد، دست خود و گاهی دست سائل را می‌بوسید.‌

آیات قرآنی مربوط به زکات به سه دسته تقسیم می‌شوند:

1- دسته ای از آیات اصل زکات را مطرح نموده و آن را در ردیف نماز قرار داده اند. این دسته از آیات خیلی زیاد هستند. 2- بیان کننده این مسئله هستند که زکات در کل اموال لازم است و یک فریضه عبادی و اقتصادی در شرع است. 3- برخی دیگر از آیات مصارف زکات را به طور دقیق بیان می‌کند. موارد مصرف زکات طبق این آیه «انمّا الصّدقات للفقراء و المساکین و العالمین علیها و المولفه قلوبهم و فی الرقاب و الغارمین و فی السبیل الله و ابن السبیل فریضه من الله و الله علیم حکیم» عبارتند از: صدقات که همان زکات است منحصراً در این موارد هشتگانه به مصرف می‌رسد: فقرا، مساکین، متصدیان اداره صدقات و مامورین جمع زکات، افرادی که به وسیله کمک‌های مالی تمایل بیشتر به اسلام پیدا می‌کنند و تالیف در آنان به وجود می‌آید، کسانی که برده هستند و برای آزادی آنها از زکات استفاده می‌شود، مقروضین و بدهکاران، هر امری که رضای خدا در آن باشد، افرادی که در راه مانده اند و درمانده شده اند. این آیه نشان دهنده سیاست مالی دولت اسلامی است و روی یکی از مهمترین آنها که ریشه کن کردن فقر اجتماعی است تاکید کرده است. در این آیه به دو صفت علم و حکمت استناد شده است و احتمال دارد مراد این باشد که زکات که یکی از واجبات عبادی اقتصادی اسلام است روی حساب و حکمت و معادلات حساب شده قرار گرفته و خدا با توجه به همه ابعاد وجودی انسان و مسائل اجتماعی آن را تشریع کرده است. یعنی باید اموال موجود از حقوق محرومان پاک گردد، افراد از تعلق‌ها و وابستگی‌ها تطهیر شوند، زمینه‌های رشد و تعالی افراد جامعه باید فراهم شود و این اموال باید در این مسیر مقدس مصرف گردد.‌

در بعضی روایات آمده است که خداوند دارایی و سهم محرومان جامعه را در اموال ثروتمندان قرار داده است و آنها با انفاق اموال و دارایی خود، در راه نیازمندان و محرومان، در واقع بدهی خود را به آنها پرداخت می‌کنند و این یک وظیفه و تکلیف الهی است. پس اگر در جوامع بشری دو قطبی بودن دیده می‌شود به خاطر آن است که ثروتمندان جامعه به وظیفه خود که پرداخت زکات است عمل نکرده اند. بدون تردید با پرداخت زکات این همه گرفتاری و فقر اجتماعی وجود نداشت. البته زکات فقط برای بر طرف کردن فقر اجتماعی و اقتصادی نیست، بلکه اهداف دیگری نیز داشته است و از جهات اخلاقی، فرهنگی، انسانی و تربیتی نیز مهم می‌باشد. زکات روحیه ایثار، فداکاری، نوع دوستی و تعاون و همکاری را در جامعه گسترش می‌دهد.

انسان‌ها را از حس تعلق وابستگی به مادیات دنیا رهایی بخشیده و او را به انجام کارهای نیک و انسان دوستانه تشویق می‌کند.‌ بسیاری از آیات قرآن دنیا را به تجارتخانه‌ای تشبیه کرده که تاجر آن انسان‌ها و مشتری پروردگار و متاع آن عمل صالح و بها بهشت و رحمت و رضای اوست. لذا باید در جامعه تلاش و کوشش کرد و آنچه از مال دنیا یا علم و دانش یا فضایل اخلاقی را که کسب نموده، در راه خدا انفاق کرد که اثر بسیار زیاد و عمیق در انسان دارد. البته باید دانست که انفاق و زکات فقط مربوط به اموال و مادیات دنیا نمی شود، کسی که سال‌ها به کسب فضایل الهی و مذهبی پرداخته و احکام و قوانین دینی را آموخته و یا کسی که با تلاش و کوشش به آموختن و یادگیری علم ودانش پرداخته است، بهتر است آنچه را که آموخته در راه خدا و غنی شدن جامعه اسلامی به دیگران نیز بیاموزد چرا که زکات علم، آموختن آن به دیگران است. اگر هر کس از دارایی و اندوخته خود چه علم و دانش، چه ثروت و مادیات دنیوی و چه فضایل و کرامات اخلاقی در راه خدا و نیازمندان انفاق نماید، جامعه انسانی، حلال تمام مشکلات و مسائل خود بوده و یک نظام آرمانی اسلامی، تحقق خواهد یافت.