خدا کیست؟

پرسش:

خدا کیست؟

پاسخ:

خدا در ادیان ابتدائی همه می‌دانیم که خداجوئی و خداشناسی، در فطرت انسان می‌باشد یعنی انسان‌ها ذاتاً به وجود خدا اعتقاد داشته و پیوسته درصدد شناخت وی برآمده‌اند منتها زمانی‌که توانسته است توسط قرینه‌هایی خدای خود را صحیح بشناسد به توحید و یکتاپرستی روی آورده است اما زمانی‌که، درست نتوانسته خدای خویش را ب‌شناسد و حقیقت برایش غیرقابل تشخیص بوده در جهت جواب‌گویی به ندای خداجویش یا راه افراط پیموده و یا را تفریط را و در نتیجه به شرک روی آورده است. با نگاهی در ادیان ابتدائی متوجه می‌شویم که توجه و تمایل به یک نیروی برتر و احساس وابستگی شدید به او تحت تأثیر عوامل خیال‌پردازی و نادانی و کم اطلاعی آن‌ها و هم‌چنین عواملی مانند ترس و احساس ناامنی، به صورت پرستش اشیاء، گیاهان و حیوانات خاصی متجلی شده است. امّا با وجود تعدد در خدایان ادیان ابتدایی، یک وجه مشترک وجود دارد و آن این‌که معتقد بودند در تک تک این‌ها، نیروی بسیار قوی و بالاتری وجود دارد که نه تنها به این‌ها زیانی نمی‌رساند بلکه به نفع آن‌ها است. خدا در ادیان باستان با نظر به این‌که انسان در این دوره به شرک روی آورده، پادشاهان و فرعون‌ها را فرزندان خدا می‌دانستند و نوعی الوهیت بر آن‌ها قائل بودند سومریان به خورشیدپرستی روی آورده بودند و خدایان گوناگونی داشتند که هر یک از این خدایان در معبد خاصی زندگی می‌کرند و در آن‌جا مورد ستایش و پرستش قرار می‌گرفتند. در هند نیز خدایانی بودند و در شکل انسانی قابل تصور بودند که ویژگی‌های اصلی خدایان هندی عبارت بود از: داشتن شکل انسانی، ابدی بودن و مهربان بودن. در قدیمی‌ترین کتاب‌های دینی هندی، نام 33 خدا شمارش شده است. در یونان باستان نیز هر خانواده‌ای خدایی مخصوص به خود داشته است که تقدیم غذا به خدایان یکی از رایج‌ترین کارهای مردم یونان بوده و علاوه بر خدای خانوادگی هر قبیله‌ای خدای مخصوص خود را ستایش می‌کرد. در روم نیز مردم به ارواح زیادی معتقد بودند ارواحی که صورت مشخصی نداشتند که به این ارواح برای کامیابی در کشاورزی و جمع‌آوری محصول، کمک و توسل می‌جستند و برخی نیز در خانه و خانواده مورد احترام قرار داشتند. در ایران نیز پیش از زرتشت همراه خدای اهورامزدا، خدای میترا قرار داشت که همان خدای خورشید است که خدای ناهید یا آناهیتا این دو را همراهی می‌کرد که زرتشت، شرک ایرانیان را به سوی یکتاپرستی هدایت کرده است. خدا در ادیان پیشرفته در ادیان پیشرفته که شامل دین یهود، مسیحیت و اسلام می‌باشد اعتقاد به خدایان متعدد قابل قبول نبوده و همه آن‌ها به خدای یکتا و یگانه معتقد می‌باشند خدایی که از اوّل خلقت تا ابد خواهد بود و لحظه‌ای از آفریدگانش غافل نمی‌شود و چون این ادیان بر اساس فطرت انسان می‌باشد پاسخ‌گوی کامل و صحیحی بر نیاز فطرت خداجو و خداشناسی انسان می‌باشد. در اسلام که آخرین دین می‌باشد به فطرتی بودن خداشناسی تکیه شده است به این معنی که خداشناسی درجاتی را دارد که پائین‌ترین درجه آن در بین افراد عادی و همه مردم وجود دارد هر چند آگاهی کاملی نسبت به آن نداشته باشند بر این اساس است که انسان‌ها پیوسته در طول زندگی بشریت به دنبال خدای خود بوده‌اند، خدایی که آخرین درجه کمال را دارد و کوچک‌ترین احتمال ضعف و نقص در وجودش، امکان ندارد و با اعتقاد به یگانگی وی، خدا را چنین معرفی می‌کند: خداوند یگانه است و به هیچ چیزی نیازمند نیست در حالی ‌که همه چیز نیازمند وی می‌باشد و منشأ و خالق هر چیز خداوند است در حالی ‌که کسی خالق وی نمی‌باشد و شریکی اصلاً نداشته و نخواهد داشت. صفات خداوند عین ذات خداوند است و این دو مصداقی جدا از هم ندارند و به طور کلی تنها منشأ اثر بخشی در عالم را الله می‌داند که تمام مخلوقات دیگر تحت اراده خداوند در قانون علت و معلول به انجام مأموریت خود مشغولند و خود خداوند علت‌العلل این علت‌ها می‌باشد. این مفهوم که اگر باران می‌بارد به دستور خداوند است و اگر خورشید نورافشانی می‌کند باز به اراده خداوندی است و جهان یک مالک حقیقی دارد و بقیه مالکیت‌ها، اعتباری می‌باشند و چون چنین خدایی با فطرت پاک انسانی هم جهت می‌باشد به گوش هر انسانی که می‌رسد به پذیرش چنین خدایی روی می‌آورد. منابع: 1)معارف اسلامی 1و2، جمعی از نویسندگان، چاپ دهم، نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها. 2)معارف اسلامی 1و2، جمعی از نویسندگان، چاپ چهاردهم، انتشارات سمت 1376. 3)جزوه خداشناسی، برگرفته از آموزش فلسفه، موسسه آموزشی امام‌خمینی.