پرخوری Gluttony

كلمات كليدي : پرخوري، شكمبارگي، معده، اشتها، سيري، شكم، كم خوري

نویسنده : اصغر صفرزاده

بدون شک بدن برای سلامتی و نشاط خود به غذا نیاز دارد اما شکمبارگی، ضد آن را نتیجه می‌دهد. پرخوری یکی از مهمترین علل و عواملی است که مانع رشد فکری و ارتقاء روحی می گردد که چه از نقطه نظر علمی و چه از افق تعالیم اسلامی، هرگز در شأن یک انسان واقعی نبوده و نیست. حال به ذکر توضیحی در مورد این بیماری و صفت زشت می‌پردازیم:

p;

معیار خوردن

براساس فرمایشات معصومین و افراد اهل فن باید قبل از غالب شدن اشتها و قبل از سیری دست از غذا کشید. بر اساس این مبنا کسانیکه از این محدوده تجاوز کنندp; مرتکب پرخوری شده‌اند و محدوده آن چنین است که معده را سه قسمت کنید: قسمتی برای غذا، ثلثی برای نوشیدن و ثلثی دیگر را برای نفس کشیدن.[1]

p;

آثار ظاهری پرخوری

طبع انسان همیشه خواهان سیری کامل است. از این‌رو شرع مقدس در مدح گرسنگی و کم خوری بسیار مبالغه کرده است تا میل پرخوری طبع انسان و منع شرعی با هم تلاقی کرده و از برخورد آنها اعتدال حاصل شود.

می‌توان گفت که سبب تمام امراض غیر از تب،[2] پرخوری و ایجاد زائده‌هایی از اخلاط است که در اثر پرخوری در معده و رگها پیدا می‌شود.

ز کم خوردن کسى را تب نگیردp;p;p;p;p;p;p;p;p;p;p; ز پرخوردن به روزى صد بمیرد

p;و سیری است که بیماریها را زیاد کرده[3] انسان را بدبو می کند[4] و معلوم است که مرض به انسان فرصت عبادت نمی‌دهد و چون سبب تشویش خاطر می‌شود یاد خدا و فرصت تفکر را از صاحبش می‌ستاند و او را به انواع درمان چون رگ زدن و حجامت و دکتر و دارو و صرف هزینه‌هایی در این راه محتاج می‌کند همانطور که دکتر لیندمر می‌گوید: یک سوم آنچه را می خورید به شما سود می رساند دو سوم دیگر معاش و خرجی طبیب و پزشک را تأمین می کند.[5]

p;پس از بهبودی هم برای جبران آنها غالبا دچار خستگی و گناه می‌شود .[6]

p;

آثار باطنی پرخوری

در روایات معصومین(ع) آثار زیادی بر آن مترتب دانسته‌اند که فهرست‌وار به تعدادی از آنها اشاره می‌کنیم:

1ـ تباهی پاکدامنی.امام علی (ع) می‌فرماید:

پرخوری بد همدمی برای پاکدامنی است.[7]

p;

2ـ طغیان وسرکشی در بارگاه الهی. روایتی ازامام باقر(ع) هست که می فرماید:

شکم چون پر شود طغیان و سرکشی می‌کند.[8]

p;

3ـ مبغوض‌ترین حالات مؤمن.[9]

4ـ میراندن قلب. چرا که قلوب مانند کشتزار هستند که با فراوانی خوراک و آشامیدن می‌میرند.[10]

p;

5ـ کند و تنبل شدن بدن در فرمانبرداری از خدا[11]. لقمان حکیم نیز در ضمن وصایای خود به پسر خویش چنین وصیت می کند: «اى فرزند چون معده پر شود قوه فکر مى‌خوابد، و حکمت و دانائى گنگ مى‌شود، و اعضاء و جوارح از عبادت باز مى‌ایستد».[12]

p;

6ـ اراده ها را از شنیدن اندرز ناشنواp; ساخته، دیگر نصیحت و خیرخواهی در آنها اثر

نمی کند.[13]

p;

7ـ تباهی نفس و جلب ضرر و زیان.[14]

p;

8ـ سرپوش گذاشتن بر روی تیزهوشی که نادانی را به همراه دارد. امام علی(ع) می فرماید:

پرخوری حجاب و پرده تیزهوشی است.[15]

p;

9ـ آشفتگی در خواب. که بنا به فرمایش امام علی(ع):

هر کسی همدم پرخوری شود خوابهایش آشفته می شود.[16]

p;

چرا که به تجربه رسیده است که وقتی شکم پر از غذا شد فکر کار نمی کند و چرت و خواب بر او مسلط می شود، دل و مغز میدان خیالات و اوهام می گردد و در نتیجه خوابهای وحشتناکp; و آشفته می‌بینند.[17]

p;

10ـ ظلمت دل. که اگر شکم (حتی) از مباح پر شود دل از یافتن راه درست کور می گردد.[18] اهمیت مسأله تا به آن اندازه است که در تورات آمده: «خدا عالِم فربه را دشمن دارد»[19]. زیرا چاقی معمولاً دلالت بر غفلت و پرخورى مى‌کند.

p;

آثار اجتماعی پرخوری

پرخوردی باعث دو چیز مى‌شود: یکى قساوت قلب و دیگرى هیجان شهوت.[20] زیرا به دنبال آن شهوت جنسی به هیجان آمده باعث روى آوردن به آمیزشهاى بسیار مى‌گردد و این دو شهوت (شهوت شکم وشهوت جنسی) میل و رغبت به جاه طلبى و مال‌جوئى را افزون مى‌کند تا به خوراک و آمیزش بیشتر دست یابد و در پی آن انواع بیماریهاى روانى در اجتماع از حسد و هم‌چشمى و ریا و تفاخر و عجب و کبر پدید مى‌آید که اینان نیز به نوبه خود آبستن کینه و دشمنى در جامعه و گروههای مختلف اجتماعی هستند و این همه، آدمى را به انجام گناهان و ستم و تجاوز و منکرات و فحشاء مى‌کشاند که ادامه آن جامعه را به سراشیبی سقوط و انحلال سوق داده، اجتماعی را پایه ریزی می کند که قانون جنگل در آن حکمفرما می‌باشد.[21]

p;

پرخوری از دیدگاه علم پزشکی

به‌علت محدود بودن شیره هاضمه از لحاظ کمیت و کیفیت و قدرت اثر، نه تنها پرخوری موجب اختلال در عمل هضم و یا ناقص ماندن آن می‌شود بلکه منجر به عدم هضم کامل و باقیماندن مقادیری از مواد غذائی اضافی در روده‌ها می‌گردد که این مواد غذایی نیمه هضم شده و یا هضم نشده مسیر تخمیرات میکروبی روده‌ای را تغییر داده و در اثر تخمیر غیرطبیعی، تجزیه شده و به مواد سمی تبدیل می‌گردد. همچنین پرخوری یکی از علل عمده یبوست ( که می توان آن را مادر امراض دانست) معرفی شده است. بطور کلی در نتیجه پرخوری به علت اینکه همواره مقادیر زیادی از مواد غذائی در معده و روده انباشته می شود لذا برای هضم آنها کار معده و روده سنگین تر و طولانی تر است و طبعاً مدتهای طولانی جریان خون متوجه ناحیه شکم شده، به همان نسبت در سایر اعضاء نیز بعلت کم خونی عارضی، فعالیت عضو رو به کاهش می رود که مغز و مراکز مغزی از مهمترین و حساسترین اعضاء بدن در مقابل این تغییرات بوده و طبعاً بیشتر و جلوتر از تمام اعضاء از این کم خونی متأثر می شوند و در نتیجه از فعالیت مغزی کاسته شده و تفکر و تعقل قهراً رو به نقصان رفته و حتی در آن وقفه ایجاد می شود[22]،حال به روشنی فرمایش امیرالمؤمنین واضح و آشکار می شود که پرخوری را پرده و حجاب تیزهوشی می‌شمارند. p;

p;

خوردن پسندیده

در کتاب مصباح الشریعة از امام صادق علیه السّلام روایت شده است:p;

«خوردن تنها به چهار صورت پسندیده است. ضرورت، عُدّه، فتوح و قوت. خوردن به صورت ضرورت مخصوص برگزیدگان و عُدّه شیوه پرهیزکارانى است که امور مردم را به عهده دارند و فتوح روش متوکّلین و قوت براى مؤمنین است» [23].

p;

p;مرحوم علامه مجلسى در شرح این حدیث مى‌فرماید: ممکن است منظور از ضرورت آن باشد که در مواد غذایى جز به هنگام ناچارى تصرف نکند و این طریقه برگزیدگان است، و مراد از عدّه این است که غذا را براى فقراء و ضعفاء ذخیره کند و این شأن گردانندگان امور خلق است که تقوى پیشه گرفته اند؛ زیرا آنان خیانت نمى‌کنند و آن را در موارد خود مصرف مى‌کنند و فتوح آن است که چیزى را ذخیره نکند و منتظر باشد تا خدا چه مى‌رساند آنگاه کم یا زیاد آن را مصرف کند و این رسم متوکّلین است و منظور از قوت آن است که به اندازه مصرف یکسالش ذخیره کند؛ زیرا این مقدار ذخیره براى مؤمن جایز است[24].

p;

درمان پرخوری

با توجه به معایبی که برای این خصلت ناروا بیان شد پس بر شکم پرستان لازم است که درصدد علاج خود برآیند و آیات و روایاتی که در مذمت پرخورى و فواید گرسنگى رسیده ملاحظه کنند. باید سیره و روش زندگانی انبیاء مرسلین و ائمه دین و علماء و دانشمندان بزرگ وp; عرفاء ره یافته را مطالعه و جستجو کنند و ببینند هر کس که به جائی و مقامی معنوی رسیده و مرتبه‌اى یافته، بدون گرسنگى نبوده است و در مقام مقایسه باشند که آیا خود را شبیه ملائکه آسمانها کردن بهتر است یا همخوانی و همنوائی کردن با حیوانات؟ زیرا ملائکه بی‌نیاز از غذا هستند در حالی ‌که پرخوری روش چهار پایان است که به غیر از شکم، چیزى نمی‌دانند.

چو انسان نداند بجز خورد و خوابp;p;p;p;p;p;p;p;p;p;p; کدامش فضیلت بود بر دواب[25]

باید ببینند چه فضیلت است در اینکه هر لحظه شکم را پر کنند و در مستراح تردد نموده آن را خالى نمایند و باز پر سازند و شب و روز خود را که مایه تحصیل سعادت ابدی است به آن صرف کنند.

برو اندرونى بدست آر پاکp;p;p;p;p;p;p;p;p;p;p; شکم پر نخواهد شد الا ز خاک‌

تنور شکم دمبدم تافتنp;p;p;p;p;p;p;p;p;p;p; مصیبت بود روز نایافتن

همچنین دعا خواندن قبل از غذا، و با حالت آرامش غذا خوردن سهم بسزایی در کاهش غذا دارد؛ زیرا در حالت عصبانیت و ناهماهنگی روحی، شخص برای تسلی و آرامش خاطر خود و خالی کردن عقده و بدون اینکه متوجه باشد به پرخوری مبتلا می شود. علاوه بر اینکه موجب سوء هاضمه و اختلالات گوارشی می‌شود.

p;مشخص کردن میزانی از غذا قبل از شروع آن و کاهش مقدار آن در طول دوره نسبتاً دراز و به آرامی، از جمله راهکارهای دیگری است که p;می‌تواند در کاهش مقدار غذا سهیم باشد. علاوه بر اینها خوب جویدن غذا هم موجب سیر شدن شخص می‌شود و هم کار گوارش بدن را آسان و سریع می کند.

در ضمنِ طی این مراحل نیز، خویشتن را از زیاده‌روی در خوردن نگاه دارد مخصوصا قبل از سیر شدن دست از غذا بکشد تا اعتدال و میانه‌روى در او عادت و نهادینه شود[26].

خلاصه اینکه در باب تغذیه ملاک این است که انسان تا به چیزى - چه خوردنى و چه نوشیدنى - میل و اشتهاء پیدا نکند آن را مصرف نکند و هنگامى که به چیزى اشتهاء پیدا کرد یعنى گرسنه یا تشنه شد از خوردن و نوشیدن خوددارى نکند، اما به اندازه چرا که

«اندازه نگه دار که اندازه نکو است»

بنابراین باید به اندازه ای مصرف کند که سنگینی معده را احساس نکند و قبل از سیر شدن دست از غذا برچیند.