آیه ولایت

ولایت امیرالمومنین علی(ع) به عنوان مهمترین مساله اعتقادی و سیاسی دوران صدر اسلام، مورد توجه اندیشمندان و متکلمین و عموم مسلمانان در طول تاریخ بوده­است. توجه به ادله­ای که بر امامت آن حضرت آورده شده است، ما را به اهمیت این مساله آشنا می­کند. ازمهمترین استدلالهائی که در این مورد وارد شده، آیات قرآنی است. در این مقاله با آیه ولایت آشنا می­شویم.

ولایت

ولایت مصدر والی (سرپرست) است.[1] در اسامی خداوند تعالی این کلمه به معنی نصرت کننده­است و همچنین به معنی سرپرست امور عالم و خلائق آمده­است.[2] والی از اسامی دیگر خداوند به معنی مالک تصرف کننده در تمام اشیاء است.[3] ابن اثیر گفته­است که از ولایت، مفاهیم تدبیر و قدرت و کار بدست می­آید و اگر این سه مفهوم در کسی نباشد، به او والی نگویند.[4] در اسلام از سرپرستی همه جانبه به ولایت تعبیر شده­است. این سرپرستی از سوئی اعتقادی و از سوی دیگر سیاسی است. دیدگاه تشیع بر این است که ولایت مخصوص خداوند و کسانی است که این حق را خداوند به آنها اعطاء کرده­است و در غیر اینصورت هیچ کسی بر دیگری ولایت ندارد. ولایت در مورد خداوند ذاتی است، یعنی او این حق اطاعت را کسب نکرده و یا دیگری به او واگذار نکرده اما ولایت دیگران به اذن و اعلام خداوند صورت می­پذیرد و در اصطلاح تبعی است.[5]

آیه ولایت و شأن نزول آن

یکی از آیات شریف قرآن که در بحث ولایت استدلال می­شود، به آیه ولایت مشهور شده­است .

اِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ[6] (سرپرست شما، تنها خداست و پیامبر او و آنها که ایمان آورده­اند، همانها که نماز را بر پا می­دارند ، و در حال رکوع، زکات می­دهند).

روایات متعدد و مختلفی با این مضمون وارد شده که آیه زمانی به پیامبراکرم(ص) نازل شد که امیرالمومنین علی(ع) در حالت رکوع نماز، به استدعاء فقیری پاسخ می­دهد و انگشتر خویش را به او صدقه می­دهد. یکی از این روایات را از کتب اهل سنت، ذکر می­کنیم. حاکم نیشابوری و ابن مردویه به سند متصل از ابن­عباس نقل می­کند که: عبدالله بن سلام و تعدادی از قومش به پیامبر(ص) ایمان آورده بودند به ایشان عرض کردند: منازل ما از شما دور است و جز این مجالس با شما در گفتگو و ارتباط نیستیم قوم ما (یهود) بعد از ایمان آوردن ما به خدا و رسولش، با ما قطع ارتباط کردند و این مسأله بر ما سنگین است.

پیامبر(ص) به ایشان فرمودند: انما ولیکم الله و رسوله، سپس از آن مکانی که بودند به طرف مسجد حرکت کردند. در مسجد مردم در حال رکوع و سجود بودند که سائلی را دید، از او پرسید آیا چیزی هم گرفته­ای؟ گفت انگشتری از نقره. پیامبر(ص) پرسید، از چه کسی؟ گفت از آن شخص که ایستاده است و با دست به امیرالمومنین اشاره نمود. پیامبر(ص) پرسید در چه حالتی به تو صدقه داد؟ گفت در حالت رکوع. در این هنگام پیامبر(ص) تکبیر گفت و این آیه را تلاوت نمود. بعد از تحقق این قضیه، حسان بن ثابت مضمون آیه و شأن نزول آن را به صورت شعر سرود:[7]

فأنت الذی اعطیت اذ کنت راکعا زکاتا فدتک النفس یا خیر راکع

فانـــــزل فیک الله خیــــــر ولایة و بینها فی محکمات الشــرایع [8]

موقعیت شأن نزول

اهمیت این آیه وقتی نمایان می­شود که اهل­بیت(ع) و از جمله امیرالمومنین(ع) به این آیه در برابر مخالفین، استدلال نموده­اند. همچنین در اهمیت فوق العاده این آیه همین بس که حتی عده­ای به تقلید از آن حضرت این کار را انجام دادند، اما آیه­ای در شان آنها نازل نشد.

روایاتی که بحث ولایت را در این آیه توضیح می­دهد، برای اثبات و استدلال کافی است. با این حال در برخی روایات نیز به مورد اتفاق بودن این مسأله اشاره شده­است. امام هادی(ع) در نامه­ای به اهل اهواز، بعد از ذکر این آیه می­فرمایند: علماء اتفاق دارند بر این که این آیه در مورد امیرالمومنین علی(ع) است، آنگاه که در حالت رکوع، انگشترش را صدقه داد.[9]

علاوه بر عالمان شیعه، مفسرین و مورخین اهل سنت نیز در اینکه این آیه در مورد امیرالمومنین علی(ع) نازل شده، اتفاق دارند. سدی، مجاهد، حسن بصری، اعمش، عتبة بن­ابی­حکیم، فخررازی، ثعلبی، زمخشری، طبری، رمانی، قرطبی، فاضل نیشابوری، واحدی، جصاص، ابوبکر شیرازی، نسائی، عبدالسلام قزوینی، بیضاوی، شوکانی صنعانی، ابن­ابی­الحدید، سیوطی، آلوسی، ابوسعد سمعانی و... تنها تعدادی از عالمان اهل­سنت هستند که به عبارات مختلف در نزول این آیه در شأن امیرالمومنین علی(ع)، وقتی که در هنگام رکوع به سائلی انگشتر خود را اهداء نمود، بیان می­کنند.[10] عده­ای دیگر از اهل­سنت در هنگام نقل این قضیه، به اتفاقی بودن این جریان در مورد امیرالمومنین اذعان می­کنند.[11]

تفسیر آیه

رکوع در آیه به معنی رکوع در نماز است؛ زیرا در اصطلاح قرآن هنگامی که رکوع گفته می­شود به همان معنی معروف آن یعنی رکوع در نماز است، علاوه بر روایات متعددی که شأن نزول آن را بیان می­کند، جمله (و یقیمون الصلاة) نیز شاهد بر این موضوع است. کلمه (ولی) در آیه به معنی سرپرستی و رهبری مادی و معنوی است، بخصوص اینکه این ولایت در ردیف ولایت خدا و پیامبر(ص) قرار گرفته­است و هر سه به یک جمله و سیاق بیان شده­است.[12] همچنین کلماتی که در این آیه بکاررفته، انحصار ولایت را در ولایت خداوند و رسول­الله(ص) و برخی مومنین با شرائط خاص دلالت می­کند. کلمات انما و ولیکم، به اعلام انحصاری ولایت بر تمام مردم می­­پردازد و ذات مقدس خود و فرستاده خویش ،حضرت رسول(ص) و مومنینی که نماز را برقرار می­کنند و در حالت رکوع زکات (انفاق) داده­اند را به عنوان ولی معرفی می­کند.

جمع بودن اسم و فعل

جمله وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ، از کلمات جمع استفاده شده­است. این نکته با توجه به ادبیات و زبان فصیح عرب روشن کننده اهمیت موضوع ولایت برای آن مومنان است. در زبان عربی گاهی اوقات برای تعظیم فرد و تأکید بر مطلب و پراهمیت جلوه دادن مسأله، بطور جمع از آن یاد می­شود در حالی که طبق روال معمولی، بدون تأکید و تعظیم از لفظ مفرد استفاده می­شود. به این ترتیب اعلام ولایت امیرالمومنین علی(ع) با بیان معظم و موکد الهی همراه شده و این مطلب نشانه عظمت ولایت آنحضرت است. در نگاهی دیگر، شخصیت امیرالمومنین علی(ع) به عنوان نهاد ولایت در بردارنده این حکم برای تمام کسانی است که این حق را خداوند به ایشان اعطاء نموده است و از این جهت است که ضمیر و افعال در آیه جمع آمده و در تأویل آن اهل­بیت(ع) نیز حضور دارند. به همین دلیل امام باقر(ع) می­فرماید: و الذین آمنوا در آیه، همان ائمه(ع) هستند.[13]

امام رضا(ع) در مرو در اجتماع علماء عراق و خراسان به سوالات علمی و اعتقادی حاضرین و مأمون پاسخ می­گفتند که در ضمن بیاناتشان در تبیین آیه فرمودند:

خداوند ولایت اهل­بیت(ع) را با حق اطاعت رسول­الله(ص) و اطاعت خویش در یک راستا قرار داد.[14]

انکار فضیلت امیرالمومنین علی (ع)

همانطور که دیدیم بسیاری از صحابه و تابعین و عالمان شیعه و سنی بر این فضیلت مخصوص برای امیرالمومنین(ع) اعتراف دارند اما با این حال عده­ای از طرفداران معاویه و امویان که ریشه دشمنی ایشان با بنی­هاشم از قبل از اسلام وجود داشت، این فضیلت را برای امیرالمومنین برنتافتند و برای انحراف از شأن نزول آیه به جعل حدیث و توجیه پرداختند. به همین دلیل حسن بصری از عالمان اهل سنت گفته­است: این آیه برای جمیع مسلمین نازل شده نه برای یک فرد.[15] و از سوئی گفته­اند این آیه برای تمام مومنین است و به همین دلیل هر مومنی ولی جمیع مومنین است و از سوئی گفته­اند: شأن نزول این آیه برای عبدالله بن سلام است و نصف روایت مذکور از اهل سنت را نقل می­کنند و اینگونه با حذف نیم دیگر روایت، شأن نزول را نیز تحریف کرده­اند.[16] این تحریفات بر تناقضات این عده از اهل­سنت می­افزاید؛ زیرا در کتابهای اهل­سنت از عبدالله بن سلام این روایت نیز آمده­است که او بعد از نزول این آیه به پیامبر(ص) عرضه داشت: ما علی(ع) را دیدیم که انگشتر خود را در حالت رکوع به نیازمندی داد و ما او را سرپرست خویش می­دانیم.[17] در روایات نیز به جریان ایمان او اشاره شده­است و این در حالی است که او بعد از اسلامش از جانشین رسول­الله(ص) نیز سوال می­کند و رسول­الله(ص) نیز امیرالمومنین علی(ع) را به او معرفی می­کند.[18]