اعتدال در انفاق

انفاق، اعتدال

علی مهدوی

«والذین اذا انفقوا لم یسرفوا و لم یفتروا و کان بین ذلک قواما؛

آنان (بندگان حقیقی خدا)کسانی هستند که هر گاه انفاق کنند، نه‌اسراف کنند و نه سختگیری، بلکه در میان این دو، اعتدال‌ می‌ورزند»(فرقان:67).

رعایت اعتدال در همه چیز، حتی در انفاق و کمک به دیگران، یک اصل اساسی است. اعتدال،یعنی میانه‌روی و حدفاصل بین افراط و تفریط، که چنین‌کاری از نظر اسلام در همه چیز، محبوب و مطلوب است. قرآن ‌مسلمانان را به خاطر پیروی از اسلام، به عنوان «امت وسط‌» یعنی ‌امت معتدل خوانده و می ‌فرماید:

«و کذلک جعلناکم امه وسطا»(بقره:143).

قرآن کریم می فرماید:

«و لاتجعل یدک مغلوله الی عنقک؛

هرگز دست خود را بر گردن خویش زنجیر مکن»(اسراء:29).

این تعبیر کنایه لطیفی است از این که: دستِ دهنده داشته باش، و همچون بخیلان که گویی دستهایشان را به گردنشان با غل و زنجیر بسته‌اند و قادر به کمک و انفاق نیستند، مباش! از سویی دیگر «دست خود را فوق‌العاده گشاده مدار، و بذل و بخشش بی حساب مکن، که سبب شود از کار بمانی، مورد ملامت این و آن قرار گیری، و از مردم جدا شوی:

و لاتبسطها کل البسط فتقعد ملوما محسورا».

همان گونه که، «بسته بودن دست به گردن» کنایه از بخل، «گشودن دست‌ها به طور کامل»، کنایه از بذل و بخشش بی حساب است.

تعبیر به «مَلُوم»، اشاره به این است که: گاه بذل و بخشش زیاد، نه تنها انسان را از فعالیت و ضروریات زندگی بازمی دارد بلکه زبان ملامت مردم را بر او می گشاید. انفاق و بخشش، اگر از حدّ بگذرد و تمام توان و نیروی انسان جذب آن گردد، طبیعی است انسان از ادامه کار، فعالیت و سامان دادن به زندگی خود وامی ماند، برهنه از نیروها و سرشار از غم می گردد، و طبعاً ارتباط و پیوند او با مردم قطع خواهد شد.

در بعضی از روایات که در شأن نزول این آیه، نقل شده، این مطلب به وضوح دیده می‌شود. از پیامبر اکرم‌(ص) در خانه بود، سئوال کننده‌ای در خانه آمد، چون چیزی برای بخشش آماده نبود، او تقاضای پیراهن کرد، پیامبر(ص) پیراهن خود را به او داد، و همین امر، سبب شد که: نتواند آن روز برای نماز به مسجد برود. این پیش آمد، زبان کفار و منافقان را باز کرده گفتند: محمّد خواب مانده یا مشغول لهو و سرگرمی است و نمازش را به دست فراموشی سپرده است. و به این ترتیب، این کار، هم ملامت و شماتت دشمن، و هم انقطاع از دوست را در پی داشت، و مصداق «مَلُوم محسُور» شد، آیه فوق نازل گردید و به پیامبر(ص) هشدار داد: این کار تکرار نشود.

بعضی نیز نقل کرده‌اند: گاهی پیامبر(ص) آنچه را در بیت المال داشت به نیازمند می داد، به گونه‌ای که اگر بعداً نیازمندی به سراغ او می آمد، چیزی در بساط نداشت، و شرمنده می‌شد، و چه بسا شخص نیازمند، زبان به ملامت می‌گشود، و خاطر پیامبر(ص)را آزرده می ساخت، لذا دستور داده شد: نه همه آنچه را که در بیت المال دارد انفاق کند و نه همه را نگاه دارد، تا این گونه مشکلات پیش نیاید.