عدالت در تربیت

عقل و فطرت سلیم بشری حکم می‌کند که انسان دارای حقوقی است و در یک خانواده که اساسی ترین رکن جامعه است والدین از مسئولان ادای این حقوق به شمار می‌آیند؛ پیش از آنکه والدین بر فرزند خود حقی پیدا کنند، حق فرزند نسبت به والدین پدید می‌آید، و بر آنان است که چون باغبانی دلسوز در پرورش این گل‌های زیبای زندگی بکوشند. زمانی که والدین وظایف خود در قبال فرزندان خویش از جمله تربیت صحیح و آموزش احکام الهی را به خوبی انجام دهند، نتایج اعمال خود که فرزند صالح و نیک است را مشاهده خواهند نمود. از نظر عقل و شرع و عرف، والدین موظفند حقوق معنوی و مادی فرزندی را که خود زاده‌اند، مراعات نمایند، نیک و بد فرزند در این جهان، از پدران و مادران بر می‌خیزد و آنان در قبال هر گونه ندانم کاری و سهل انگاری معاقبند. امام سجاد(ع) می‌فرماید: حق فرزندت بر تو این است که بدانی او از تو است و نیک و بد این جهانش به تو بستگی دارد؛ و تو نسبت به تربیت درست و راهنمایی‌اش به سوی خدای عزوجل و یاری‌اش در مسیر طاعت خدا مسئولی. درباره‌اش چنان کوشش نما که بدانی رفتار نیک نسبت به او پاداش، و رفتار بدت نسبت به او کیفر دارد.‌ شرافت و کرامت انسانی اقتضا می‌کند که انسان نیکو تربیت شود. نقطه آغاز این مسیر، تربیت نوخاستگان و آینده سازان جامعه است. یکی دیگر از وظایف اصلی پدر و مادر تربیت صحیح و شایسته فرزندان می‌باشد. هیچ پدر و مادری نمی‌تواند عذر بیاورد که چون خود به شیوه درست تربیت نیافته‌اند، اخلاق ناپسندشان را به فرزندان خود منتقل می‌نمایند؛ بلکه باید در تربیت عملی فرزندان ابتدا نفس خود را مورد بازبینی دقیق قرار دهند تا زیانکار نگردند. خداوند منان می‌فرماید: «قد افلح من زکیها و قدر خاب من دسّیها» هر که نفسش را تربیت و تزکیه نمود، رستگار است و هر که آن را با گناه پلید گرداند زیانکار است. مراعات کامل عفت از ضروریات امر تربیت است. رعایت اصول اخلاقی و مذهبی در محیط منزل، سبب می‌شود که والدین در تربیت صحیح فرزندان خود توفیق یابند. همان طور که والدین به مسائل جسمی، روحی و رفاهی فرزندان شان عنایت دارند، بسیار بیش از آن باید به مسائل معنوی و پایبندی او به دستورات اسلامی توجه کنند و با ملاطفت و عطوفت و اسلوب صحیح، عقاید دینی را به آنان بیاموزند و همه سئوالاتشان در این زمینه را با حوصله و گشاده رویی پاسخ دهند. نیز باید آنان را با احکام و فرایض اسلامی، بویژه نماز که ستون دین است، آشنا سازند.‌ یکی از مهم‌ترین حقوق فرزندان بر والدین این است که در بین آنان عدالت را مراعات نمایند. کمال و سعادت و بالندگی جامعه وابسته به عدالت است. در هر جامعه ای که عدالت دیده می‌شود در آن جامعه شکوفایی استعدادها و توانایی‌های بالقوه افراد به صورت وافر دیده می‌شود. در طول تاریخ انقلاب ها و تحولات سیاسی نیز معمولاً ناشی از بی عدالتی‌های اجتماعی اند. تمامی انسان‌ها به رعایت عدالت و برقراری قسط در جامعه ارزش و اهمیت قائل هستند. خداوند حکیم در سرشت هر انسانی حس عدالتخواهی را قرار داده است. خدای منان، خود دوستدار عدالت پیشگان است در سوره مائده آیه 42 آمده است: «انّ الله یحبّ المقسطین». خداوند عدالت پیشگان را دوست می‌دارد. در واقع هدف از فرستادن پیامبران برقراری عدالت و قسط در جامعه بوده است. در آیات قرآن این مسئله به صورت صریح بیان گشته است و مسلمانان و مومنان به عدالت و دادگری دعوت شده‌اند. حتی انجام صحیح هر کاری، مستلزم عدالت است. از این رو، به مومنان امر شده است که در کارهای خود عدالت را جاری سازند: «اعدلوا هو اقرب للتّقوی». عدالت پیشه نمایید که به تقوی نزدیک تر است. در روایات اسلامی نیز آمده است که عدل باعث نزول رحم الهی می‌گردد؛ سپری نگهدارند و دائمی است؛ موجب پایداری فرایض می‌شود؛ خیر و صلاح در زمین پدید می‌آورد؛ و هر که عادل تر باشد، سعادتمندتر است. امیرالمومنین علی(ع) الگوی بارز دادگری در تاریخ جهان در مورد چگونگی تحقق عدالت می‌فرماید: هر که درونش با برونش مطابق و کردارش با گفتارش موافق باشد، امانت را گزارده و عدالتش تحقق یافته است. عقل سلیم حکم می‌کند که در مورد هر کس دوست و دشمن، خویش و بیگانه، وجدان بیدار انسانی را معیار قرار دهیم و هرگز از مرز عدالت نگذریم. در این باب امیر مومنان علی(ع) می‌فرماید: «علیک بالعدل فی الصّدیق والعدوّ» بر تو باد عدالت ورزیدن نسبت به دوست و دشمن.‌یکی از مصادیق مهم عدالت، دادگری نسبت به فرزندان است. رسول گرامی اسلام می‌فرماید: بین فرزندانتان با عدالت رفتار نمایید، چنان که دوست دارید در نیکی و محبت به شما با عدالت رفتار نمایند. مراعات این عدالت باعث جلب اعتماد فرزندان و عامل مهمی در تربیت صحیح ایشان است. والدین باید نمودهای عدالت را در ابراز محبت، تغذیه، تامین پوشاک و مسکن، گفتگو، مشاوره، گردش و مسافرت، عمل به وعده و مانند آنها را نشان دهند. این وظیفه هنگامی سنگین‌تر است که والدین دارای دو یا چند فرزند باشند. عدم مراعات عدالت بین فرزندان مسئله‌ای است که نتایج و آثار آن در جامعه و زندگی آینده فرزندان دیده خواهد شد. اگر پدری عدالت را مراعات نماید قطعاً ذهن حساس فرزندان آن را کاملاً در می‌یابند و هرگز قلباً ناراحت نمی‌شوند. اما اگر پدر عدالت را رعایت نکند، روح لطیف فرزند آزرده می‌شود. ‌

پیامبر اکرم(ص) به تربیت کودکان در اسلام و بخصوص رعایت عدالت بین آنها اهمیت زیادی قائل بود. امام صادق می‌فرماید: «رسول خدا مردی را دید که یکی از دو پسرش را بوسید و دیگری را رها کرد. حضرت با اعتراض فرمود: چرا با آنان عادلانه رفتار نکردی؟»‌هرچند خداوند مردم را گوناگون آفریده و حتی دو برادر را نمی‌توان یافت که از هر جهتی مانند هم باشند. و خیر و صلاح انسان‌ها در همین گوناگونی است ولی رعایت عدالت لازم و ضروری است. قرآن کریم می‌فرماید: «و قد خلقکم اطوراً» خداوند شما را به گونه‌های مختلف آفریده است. برخی از تفاوت‌ها برخاسته از قابلیت‌های خاص موجودات است و نباید آنها را همواره دلیل امتیاز و برتری دانست. والدین باید فرزندان خود را با این تفاوت‌ها آشنا سازند تا اجرای عدالت در آنان ایجاد حساسیت و عقده ننماید، چرا که تربیت خصایص اخلاقی و هنری و مذهبی کودک بر عهده والدین می‌باشد و حتی مدرسه نمی‌تواند جای تربیت فردی پدر و مادر را بگیرد.