كلمات كليدي : اطلاعات عمومي، فراخناي ارقام، گنجينه لغات، محاسبات، تكميل تصاوير، تنظيم تصاوير، طراحي با مكعب ها، الحاق قطعات، نماد ارقام، مازها، روان سنج
نویسنده : آرزو قاسم دماوندي
دیوید وکسلر در دهه 1930 مطالعه تعدادی از آزمونهای استاندارد را آغاز کرد.[1] او معتقد بود که آزمون استنفورد – بینه بیش از حد به توان کلامی تکیه دارد و برای بزرگسالان مناسب نیست. به همین دلیل دست به ساختن آزمون تازهای زد[2] و برای ساختن مجموعه اولیه مقیاس خود، 11 خردهآزمون را انتخاب نمود. چند تا از خردهآزمونهایش را از بخشهای مختلف آزمون تجدیدنظرشده 1937 استنفورد – بینه گرفت. بقیه خردهآزمونها را از امتحانات گروهی ارتش، طراحی مکعبهای کهس، آزمون ارتش آلفا، آزمون ارتش بتا، آزمون تکمیل تصاویر هیلی و آزمون پینتر – پاترسون گرفت. این خردهآزمونها را با هم ترکیب کرد و در 1939 با عنوان مقیاس هوشی وکسلر – بلویو(Wechsler- Bellevue) منتشر ساخت.[3]
مقیاس اولیه وکسلر – بلویو برای بزرگسالان ساخته شده بود که شامل دو بخش بود: مقیاس کلامی و مقیاس عملکردی که علاوه بر نمرههای جداگانه دارای نمره هوشبهر کلی نیز بود.[4] اما در 1949 وکسلر، مقیاس هوشی وکسلر برای کودکان(WISC) را تدوین کرد به طوری که با این آزمون، هوش کودکان از 5 سال به بالا با همان روش بزرگسالان سنجیده
میشد.[5] آخرین فرم تجدیدنظرشده آزمون وکسلر در 1981 منتشر شد. این آزمون دارای سه فرم مختلف است.[6]
الف. مقیاس تجدیدنظرشده هوش وکسلر برای بزرگسالان
این مقیاس از 11 خرده آزمون تشکیل شده است که 6 تای آن مقیاس کلامی و 5 تای دیگر مقیاس غیرکلامی یا عملی را تشکیل میدهند.
مقیاس هوش کلامی
1- اطلاعات عمومی: این خردهآزمون 29 ماده دارد که جنبه تخصصی یا تحصیلی ندارند. انتظار میرود که هر فرد بزرگسال بهنجار بتواند به آنها پاسخهای درست بدهد. با این خردهآزمون دامنه دانش و اطلاعات عمومی آزمودنی اندازهگیری میشود. گرچه سوالهای این مقیاس برای اندازهگیری اطلاعات عمومی ساخته شدهاند. اما میزان کنجکاوی، علاقه به کسب اطلاعات و عامل فرهنگی ممکن است در نمره این خردهآزمون تاثیر بگذارد.
2- فراخنای ارقام: آزمایشکننده فهرستی از ارقام از سه تا نهتایی را با آرامش و با صدای بلند میخواند و آزمودنی پس از گوش دادن به هر فهرست باید به همان ترتیب آنها را بازگو کند. این آزمون که یکی از متداولترین شاخص هوش است، مستلزم آن است که آزمودنی بعضی از فهرستهای ارقام خواندهشده را به همان ترتیب و بعضی دیگر را به صورت وارونه بازگو کند. در حالت اول، حافظه برای ارقام مستقیم و در حالت دوم، حافظه برای ارقام وارونه اندازهگیری میشود. این خردهآزمون، حافظه شنیداری کوتاهمدت را اندازهگیری میکند. اما باید دانست میزان دقت و تمرکز و یا حواسپرتی و اضطراب آزمودنی نمره او را تحت تاثیر قرار میدهد.
3- گنجینه لغات: فهرستی از 35 کلمه به صورت شفاهی و کتبی به آزمودنی ارایه میشود و او باید آنها را تعریف کند و یا معنای آنها را توضیح دهد. این آزمون یکی از شاخصهای مهم هوش به شمار میرود، از عامل اضطراب و حواسپرتی و اختلالهای عاطفی کمتر تاثیر میپذیرد.
4- محاسبات: این خردهآزمون شامل 14 مساله ساده است که معمولا بدون استفاده از کاغذ و مداد میتوان آنها را حل کرد. این خردهآزمون بیشتر به عنوان آزمون استدلال تلقی میشود تا عملکرد محاسبات عددی. در اجرای این آزمون عواملی مانند حافظه، دقت و تمرکز حواس و استعداد ریاضی و استدلال مورد سنجش قرار میگیرند.
5- درک و فهم: این آزمون 16 ماده دارد که سوالهای آن به صورت باز – پاسخ تدوین شدهاند. این سوالها سه دستهاند. در نوع اول آزمودنی در موقعیتی قرار داده میشود و او باید بگوید که در آن موقعیت چه کاری باید انجام دهد. مثال: اگر یک شخص زخمی را که در خیابان افتاده است ببینید، چه کار میکنید؟ و در نوع دوم آزمودنی باید برای بعضی قواعد یا پدیدهها دلیل بیاورد. مثال: چرا مردگان را دفن میکنند؟ و در نوع سوم باید معنای ضربالمثلی را بیان کند. با این آزمون عمدتا عقل سلیم، سطح درک و بینش آزمودنی سنجیده میشود.
6- شباهتها: این آزمون 14 سوال باز – پاسخ دارد که در هر سوال آزمودنی باید شباهت موجود بین دو چیز را بیان کند. این آزمون بیشتر درک روابط و تفکر انتزاعی را اندازهگیری میکند.
مقیاس هوش عملی
1- تکمیل تصاویر: این آزمون شامل 20 کارت است. در هر کارت تصویری دیده میشود که یک بخش مهم آن حذف شده است. آزمودنی باید بگوید کدام بخش تصویر حذف شده است. زمان پاسخ دادن به هر سوال 20 ثانیه است.
2- تنظیم تصاویر: این آزمون شامل 10 مجموعه کارتهای از سه تا ششتایی است. هر دسته از کارتها به طور نامرتب به آزمودنی ارایه میشود، او باید آنها را به گونهای منظم و مرتب کنار هم بگذارد تا داستانی را نشان دهد. این خردهآزمون توانایی آزمودنی را در توجه به اجزای مربوط و مناسب، برنامهریزی دقیق و درک روابط علت و معلول و استدلال کلامی اندازهگیری میکند.
3- طراحی با مکعبها: ابزارهای این آزمون شامل 12 مکعب چوبی با ابعاد 5/2 سانتیمتر است. بعضی از رویههای مکعبها سفید، بعضی قرمز و بعضی رویهها نیمی قرمز و نیمی دیگر سفید است. علاوه بر این، 9 کارت وجود دارد که طرحهای هندسی به رنگهای سفید و قرمز روی آنها کشیده شده است. آزمودنی باید با استفاده از 4 تا 10 مکعب آنها را طوری کنار هم بچیند که هر بار یکی از طرحهای روی کارتها را بسازد. به نظر رپاپورت(Rapaport) با این آزمون استدلال، درک روابط فضایی، هماهنگی بینایی حرکتی، مفهومسازی غیرکلامی و تفکر انتزاعی اندازهگیری میشود.
4- الحاق قطعات: این خردهآزمون از چهار قطعه مقوای ضخیم که هر یک نشانگر تصویر یک شی ناآشناست و به قطعههای مختلف بریده شدهاند تشکیل شده است. آزمایشکننده هر بار قطعههای یکی از تصاویر را به طور نامرتب به آزمودنی ارایه میدهد و او باید در محدوده زمانی تعیینشده قطعهها را طوری کنار هم قرار دهد که شی مورد نظر شاخته شود. با این آزمون، توانایی آزمودنی در درک رابطه جز و کل سنجیده میشود.
5- نماد ارقام: این آزمون در اصل یک آزمون رمزگردانی است و یکی از انواع قدیمیترین و دقیقترین آزمونهای روانی است. در این آزمون، آزمودنی باید رمز هر عدد را مطابق الگوی داده شده روی برگ خاصی ثبت کند. پس از یک تمرین کوتاه روی چند نمونه 90 ثانیه به آزمودنی فرصت داده میشود تا هر اندازه که میتواند رمز یا نماد مربوط به اعداد را در فرمی که در اختیارش گذاشته شده است وارد کند. این خردهآزمون عواملی مانند توانایی یادگیری تکالیف ناآشنا، چابکی بینایی حرکتی، پشتکار و سرعت عمل را اندازهگیری میکند.[7]
ب. مقیاس تجدیدنظرشده هوش وکسلر برای کودکان
مقیاس هوش کودکان در سال 1972 مورد تجدیدنظر قرار گرفت. این مقیاس، هوش کودکان گروههای سنی 6 سال تا 16 سال و 11 ماه و 30 روز را اندازهگیری میکند. این مقیاس از 12 خردهآزمون تشکیل شده است. مقیاس کلامی کودکان شامل خردهآزمونهای اطلاعات عمومی، درک و فهم، محاسبات، شباهتها، خزانه لغات و حافظه اعداد میباشد و مقیاس عملی کودکان شامل خردهآزمونهای تکمیل تصاویر، تنظیم تصاویر، طراحی با مکعبها، الحاق قطعات، رمزگردانی(که همتای رمزهای عددی بزرگسالان است) و مازها میباشد.[8] در مقیاس هوش وکسلر کودکان، خردهآزمونهای حافظه عددی و مازها به عنوان آزمونهای تکمیلی به حساب آمده است. اگر آزماینده وقت کافی در اختیار داشته باشد میتواند آنها را اضافه کند یا اگر به نتیجه یک آزمون بنا به عللی اعتماد نکند، میتواند آنها را به عنوان یک آزمون جانشین مورد استفاده قرار دهد.[9]
ج. مقیاس تجدیدنظرشده هوش وکسلر برای کودکان پیشآموزشگاهی
مقیاس هوش وکسلر برای کودکان پیش آموزشگاهی((WPPSI برای سنجش هوش کودکان بین سنین 4 تا 6 سال تدوین شد. فرم تجدیدنظرشده آن(WPPSI_R) این امکان را فراهم کرده است که میتوان به وسیله آن هوش کودکان 3 تا 7 ساله را اندازهگیری کرد.
تقریبا نصف مادههای WPPSI از آزمون WISC گرفته شده است. آزمون WPPSI_R نیز دارای تعدادی خردهآزمون است که به صورت دو مقیاس هوش کلامی و هوش عملی گروهبندی شدهاند. برخی از ویژگیهایی که در طراحی آزمون WPPSI_Rبه کار رفتهاند موجب شدهاند که اجرای آن در مورد کودکان خردسال آسانتر باشد. یکی از این ویژگیها تاکید بر دستورالعمل سادهتر کلامی و پاسخهای کلامی است و دیگری رنگی و جذاب بودن مواد آزمون برای کودکان خردسال است.
در آزمون WPPSI_Rسه خردهآزمون متفاوت وجود دارد که عبارتند از: خانه حیوانات، طراحی هندسی و جملهها(آزمون ذخیره). بدینترتیب آزمون تجدیدنظرشده وکسلر کودکان پیشآموزشگاهی نیز دارای یک مقیاس کلامی و یک مقیاس عملی است. مقیاس کلامی دارای 5 خردهآزمون به علاوه یک خردهآزمون ذخیره(جملهسازی) و مقیاس عملی نیز دارای 5 خردهآزمون است.
مقیاس کلامی شامل خردهآزمونهای اطلاعات عمومی، گنجینه لغات، محاسبه، شباهتها، درک و فهم و جملهها میباشد و مقیاس عملی شامل خردهآزمونهای خانه حیوانات، تکمیل تصاویر، مازها، طراحی مکعبها و طراحیهای هندسی میباشد.
خردهآزمون جملهها، یک آزمون حافظه است که به جای فراخنای ارقام بهکار میرود. آزمایشکننده هر جمله را به طور شمرده میخواند و آزمودنی باید بلافاصله آن را از حفظ بگوید. این خردهآزمون را میتوان به جای یکی از 5 خردهآزمون کلامی بهکار برد و حافظه کوتاهمدت را میسنجد. خردهآزمون خانه حیوانات همانند آزمون نمادهای ارقام در مقیاس بزرگسالان با خردهآزمون رمزنویسی در مقیاس کودکان است. در این آزمون روی یک لوحه تصویر حیواناتی مانند سگ، مرغ، ماهی و گربه رسم شده است. همچنین استوانههایی به رنگهای مختلف وجود دارد که آزمودنی باید زیر هر تصویر استوانهای که رنگ مورد نظر را دارد قرار دهد. این استوانهها به منزله لانه حیوانات تلقی میشوند.
در آزمون طرحهای هندسی، از آزمودنی خواسته میشود که با مداد مشکی از روی طرحهایی که به وی نشان داده میشود بکشد.[10]
روش اجرا و نمرهگذاری آزمونهای وکسلر
این آزمونها به صورت فردی و توسط آزمایشکننده متخصص و تعلیم دیده اجرا میشوند. 11 خردهآزمون WPPSI_Rهر یک به طور جداگانه و مقیاس کلامی و عملی به طور پیدرپی اجرا میشوند. در هر خردهآزمون سوالهای آسان در ابتدا و سوالهای دشوارتر پس از آنها اجرا میگردند.
پس از تعیین نمرههای خام همه خردهآزمونها، با مراجعه به جدولهای هنجار، نمرههای خام به نمرههای معیار تبدیل میشوند. بنابراین با اجرای آزمونهای مختلف وکسلر سه نوع هوشبهر به دست میآید: هوشبهر کلامی، هوشبهر عملی و هوشبهر کلی. هوشبهر کلامی توانایی فرد را در مهارتهای کلامی نشان میدهد. هوشبهر عملی توانایی آزمودنی را در امور عینی و محسوس و فعالیتهای عملی مشخص میکند. هوشبهر کلی، تواناییهای کلی شخص را تعیین میکند.[11]